ΦΟΙΤΩΡΙΟ

ΠΟΥΡΙΤΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΗ

2009-10-14T18:10:00.001+02:00

Ειρήνη Ριζάκη, Οι «γράφουσες» Ελληνίδες, Σημειώσεις για τη γυναικεία Λογιοσύνη του 19ου αιώνα
Εκδόσεις Κατάρτι, 2007, σελ. 332.

Η Ειρήνη Ριζάκη με το βιβλίο της Οι «γράφουσες» Ελληνίδες, το οποίο αποτελεί την επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής της διατριβής, έχει ως βασικό στόχο να αναδείξει τις πρώτες συγγραφικές προσπάθειες των γυναικών, στo πλαίσιο της ανδροκρατούμενης κοινωνίας του 19ου αιώνα στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια διεξοδική μελέτη, με την οποία ο αναγνώστης μπορεί να ταξιδέψει πίσω στον χρόνο, εξερευνώντας έτσι τον δύσβατο δρόμο που διάβηκαν οι Ελληνίδες συγγραφείς μέχρι να αναγνωριστεί το δικαίωμα και η αξία τους στη γραφή και την έκφραση.

Στα ίχνη των λόγιων γυναικών

Ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα παρουσιάζεται μεγάλο ενδιαφέρον εκ μέρους του γυναικείου φύλου για την ανάγνωση των μυθιστορημάτων. Αυτή η ενασχόληση θεωρήθηκε κατακριτέα από τους άνδρες, οι οποίοι πίστευαν ότι «δηλητηριάζει την ψυχή των γυναικών», εμποδίζοντας έτσι τα συζυγικά και μητρικά καθήκοντά τους. Παρ’ όλα ταύτα, αν και πολλοί λόγιοι διακήρυτταν συνεχώς πόσο επιβλαβής μπορεί να αποβεί αυτή η ασχολία, το γυναικείο αναγνωστικό κοινό όχι μόνο δεν πτοήθηκε, αλλά όλο και αυξανόταν. Στα μέσα του 19ου αιώνα εμφανίζονται μάλιστα και οι πρώτες ποιήτριες, πεζογράφοι και μεταφράστριες.
Ακόμη αξίζει ν’ αναφέρουμε ότι η συνεισφορά του γυναικείου περιοδικού Τύπου της εποχής ήταν πολύ σημαντική. Για παράδειγμα αξιόλογη ήταν η προσφορά της Εφημερίδος των κυριών, της οποίας εκδότρια υπήρξε η Καλλιρόη Παρρέν. Η συγκεκριμένη εφημερίδα δεν ενθάρρυνε απλώς τις λόγιες γυναίκες να ασχολούνται με τη γραφή και τη λογοτεχνία, αλλά παράλληλα αποτέλεσε για αυτές ένα βήμα έκφρασης. Ακόμα διοργάνωνε συχνά διαγωνισμούς ποίησης, μυθιστορήματος και διηγήματος, όπου η ανταπόκριση του γυναικείου πληθυσμού υπήρξε μεγάλη.
Ωστόσο, εάν αναλογιστούμε ότι τότε η συγγραφική δραστηριότητα ήταν αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών, κατανοούμε τις μεγάλες δυσκολίες που είχαν να αντιμετωπίσουν οι γυναίκες. Σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα λοιπόν προσπαθούσαν να πείσουν το ανδρικό φύλο ότι η σχέση τους με τη γραφή δεν κλονίζει την οικογενειακή και συζυγική ευτυχία. Όταν μάλιστα οι λόγιες Ελληνίδες επιχείρησαν να κάνουν τα πρώτα τους βήματα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο χώρο, τα εμπόδια διπλασιάστηκαν και η κριτική των ανδρών έγινε ακόμη πιο αυστηρή.
Ο Εμμανουήλ Ροΐδης δημοσιεύει στην εφημερίδα Ακρόπολιν, τον Απρίλιο του 1896, την εξής χαρακτηριστική δήλωση: «Αίσθημα, πνεύμα, όνυχες και αιχμηρά γλώσσα είναι η μόνη αρμόζουσα εις γυναίκα πανοπλία, ενώ μόνο γελοία δύναται να την καταστήσει πάσα απόπειρα μεγαληγορίας ή επιδείξεως γρόνθου». Από αυτή την άποψη και μόνο είναι φανερό ότι οι διανοούμενοι της εποχής δεν επέτρεπαν στις γράφουσες να έχουν καμία ισοτιμία στην έκφραση, ενώ οι ίδιοι μπορούσαν βέβαια ανενόχλητοι να εντρυφούν σε κάθε συγγραφικό θέμα.

Υπερνικώντας τα εμπόδια

Η ανάδειξη της γυναικείας λογιοσύνης του 19ου αιώνα είναι το θέμα λοιπόν που επεξεργάστηκε σχολαστικά η Ειρήνη Ριζάκη. Οι πλούσιες υποσημειώσεις, που αφορούν ξένη και ελληνική βιβλιογραφία, τεκμηριώνουν όσα στοιχεία αναφέρονται σε κάθε σελίδα. Η παράθεση πολλών αποσπασμάτων από άρθρα της εποχής, αλλά και η καταγραφή του ονομαστικού καταλόγου της γυναικείας βιβλιοπαραγωγής του 19ου αιώνα, υποδεικνύουν αναμφίβολα τη συστηματική έρευνα, στην οποία βασίστηκε η συγγραφέας για να γράψει το βιβλίο της. Μέσα από το έργο της μπορούμε να αντιληφθούμε τον αγώνα που έδωσαν οι γυναίκες με σκοπό να κερδίσουν μια ανεμπόδιστη συγγραφική ενασχόληση, αλλά και να αποδείξουν ότι η αξία της γραφής δεν καθορίζεται από το φύλο του ανθρώπου.
Πολλοί από τους διανοούμενους της εποχής συνιστούσαν στις γυναίκες να περιορίζονται στο ερασιτεχνικό γράψιμο, ενώ δεν παρέλειπαν να υπενθυμίζουν σ’ αυτές ότι βασική τους έγνοια είναι προπάντων οι οικιακές ασχολίες και όχι τα γράμματα. Υποστήριζαν ακόμα ότι, ως καλές σύζυγοι, όφειλαν να εξασφαλίζουν τις κατάλληλες συνθήκες μέσα στο σπίτι, ώστε να μπορούν εκείνοι να αφοσιώνονται στα συγγράμματά τους. Αυτή η συνεχής αμφισβήτηση των δυνατοτήτων της γυναίκας δηλώνει έντονα τις συντηρητικές αντιλήψεις μιας αυστηρά φαλλοκρατικής κοινωνίας. Φανερώνει επίσης την αθεράπευτα υπεροπτική στάση των μορφωμένων ανδρών, οι οποίοι, αντί να χρησιμοποιήσουν την πνευματική τους καλλιέργεια για να οδηγήσουν το ασθενές φύλο στην πρόοδο, περιορίστηκαν στο να κατακρίνουν την κάθε του προσπάθεια.
Στα τέλη του 19ου αιώνα παρουσιάζονται πολλά δημοσιεύματα, στα οποία προσδιορίζεται από άνδρες συγγραφείς ο τύπος της λόγιας δεσποινίδος: «ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος. Το φόρεμά της είναι ακανόνιστον ως ρήμα ανώμαλον. Του αφήνει αδιαφόρως τόσας ρυτίδας και κοιλότητας, όσας δεν έχει η προτομή του μακαρίτου Κοραή…». Κάπως έτσι λοιπόν φαντάζονταν τις γράφουσες: άκομψες, ρυτιδωμένες, χωρίς ίχνος θηλυκότητας και καλαισθησίας. Μάλιστα απέδωσαν σ’ αυτές και ανδροπρεπή χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα μεγάλο κεφάλι και ανδρικό ντύσιμο, ολοκληρώνοντας έτσι την αξιογέλαστη απεικόνισή τους. Οι λόγιοι λοιπόν δεν δίστασαν να δημοσιεύσουν όλα αυτά τα κακεντρεχή σχόλια σε εφημερίδες και περιοδικά. Κανείς όμως από όλους αυτούς δεν θα πίστευε ότι ο αγώνας, που έδωσαν κάποτε οι γυναίκες συγγραφείς, θα ήταν απλώς η αρχή της χειραφέτησής τους και ότι οι προσπάθειές τους θα απέδιδαν στην συνέχεια καρπούς.
Στον 21ο αιώνα, οι γυναίκες είναι πια ενεργά μέλη της κοινωνίας, που έχουν μάθει να αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους στην μόρφωση και να διεκδικούν μια θέση σε κάθε επαγγελματικό τομέα που τους ενδιαφέρει. Δεν θυμίζουν σε τίποτα εκείνες τις γυναίκες, που ζούσαν κάποτε περιορισμένες στον οικιακό χώρο και αποκλεισμένες από τις εκδηλώσεις της δημόσιας δράσης. Το ποσοστό του αναλφαβητισμού στην Ελλάδα του 1879, που έφτανε το 93% για το θηλυκό γένος, είναι αδιανόητο για τα σημερινά δεδομένα. Η σύγχρονη Ελληνίδα είναι πλέον και πολιτικός και δικηγόρος και γιατρός, αλλά και συγγραφέας. Έχει κερδίσει επάξια τη θέση της στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Αποδεικνύει καθημερινά ότι μπορεί να είναι επιτυχημένη επαγγελματίας και εξίσου επιτυχημένη σύζυγος και μητέρα.

Μαριλένα Αντωνιάδου

ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ

2009-10-14T18:09:00.001+02:00

Νίκη Μαραγκού, Ο δαίμων της πορνείας
Εκδόσεις Μελάνι, 2007, σελ. 147.

Η Νίκη Μαραγκού δίνει έμφαση στην καθημερινότητα μέσα από τη συλλογή των διηγημάτων Ο δαίμων της πορνείας. Παρουσιάζει συχνά τους ήρωές της αντιμέτωπους με τους προσωπικούς τους «δαίμονες», φανερώνοντας έτσι τις αδυναμίες και τα πάθη τους. Ακόμη επικεντρώνει την προσοχή της στο γυναικείο φύλο, θέλοντας ν’ αναδείξει τη μοίρα του στην παλαιότερη και στη σύγχρονη εποχή. Επιπλέον προβάλλεται η κατεχόμενη πλευρά της Κύπρου, που αποτελεί τον τόπο καταγωγής της συγγραφέως.
Το ζήτημα όμως είναι κατά πόσο η πεζογράφος κατάφερε να αναπτύξει τα θέματα των διηγημάτων της. Στην προκειμένη περίπτωση δεν θα έλεγα ότι αναπτύχθηκαν επαρκώς, αφού τα γεγονότα παρατίθενται συχνά σαν απλές σημειώσεις, κάτι που καθιστά τα κείμενα κάπως ρηχά, στερημένα από παλμό και ζωντάνια. Κατά την γνώμη μου, η Νίκη Μαραγκού επεξεργάζεται καλύτερα τα κείμενα που αφορούν την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, αφού σε αυτά διακρίνεται τουλάχιστον κάποια ευαισθησία.

Άδοξο τέλος
Ο Αντρέας φοβόταν τόσο πολύ τον πατέρα του, τον Στέλιο, ώστε κάθε φορά που τον έβλεπε του έπεφτε το ποτήρι από τα χέρια. Από παιδί πάσχιζε να τον ευχαριστήσει με οποιοδήποτε τρόπο, αλλά οι προσπάθειές του δεν ήταν αρκετές. Ο Στέλιος συμπεριφερόταν σκληρά τόσο στον γιο του, όσο και στη γυναίκα του Σοφία. Όταν ο Αντρέας ενηλικιώθηκε έφυγε για το Λονδίνο. Στα πέντε χρόνια έστειλε μόνο μία κάρτα στους γονείς του, πληροφορώντας τους ότι είναι καλά και ότι έχει παντρευτεί. Η Σοφία, θέλοντας να ξαναδεί τον γιο της, έπεισε τον σύζυγό της να του γράψει ένα γράμμα ζητώντας του να γυρίσει πίσω.
Ο Αντρέας επέστρεψε τελικά μαζί με την Μάρθα, την Πολωνέζα σύζυγό του, και την μικρή τους κόρη. Από τότε ο Στέλιος άρχισε να βλέπει ερωτικά την γυναίκα του γιου του. Τα βράδια τον ταλάνιζαν οι σκέψεις, καθώς φανταζόταν το καλλίγραμμο κορμί της στα χέρια του. Μια μέρα λοιπόν την κάλεσε να πάνε βόλτα στη θάλασσα. Η Μάρθα δέχτηκε την πρόσκληση. Η εξόρμησή τους όμως έληξε άδοξα, αφού ο Στέλιος τυφλωμένος από έρωτα όρμησε κατά πάνω της. Η κοπέλα φοβισμένη τον έσπρωξε με όλη την δύναμή της, με αποτέλεσμα εκείνος να πέσει στη θάλασσα και να πνιγεί. Αφού πέρασαν 40 μέρες μετά τον θάνατο του Στέλιου, η οικογένειά του γιόρτασε τα πρώτα γενέθλια της μικρής Σοφίας.
Η παραπάνω ιστορία αφορά το διήγημα που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο της Νίκης Μαραγκού. Θα έλεγα λοιπόν ότι το τέλος του συγκεκριμένου διηγήματος με έχει εκπλήξει αρνητικά. Η συγγραφέας δεν παρουσιάζει τον οικογενειακό περίγυρο του Στέλιου να θρηνεί ή τουλάχιστον να σοκάρεται για τον θάνατό του, αλλά να γιορτάζει τα γενέθλια της μικρής Σοφίας. Πουθενά δεν παρεμβάλλεται έστω ένα σημείο που να φανερώνει τον πόνο της οικογένειάς του, όπως άλλωστε συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις. Αντίθετα η σύζυγος και ο γιος του Στέλιου αντιμετωπίζουν τον θάνατό του αδιάφορα, αφού ανεπηρέαστοι συνεχίζουν τη ζωή τους. Η συγγραφέας λοιπόν δείχνει τους συγγενείς του, όχι μόνο να μην στεναχωριούνται, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται να ανακουφίζονται κιόλας, πράγμα που θεωρώ ηθικά απαράδεκτο.

Με φόντο την κατεχόμενη πλευρά της Κύπρου

Ένα πολιτικό θέμα που απασχολεί την Νίκη Μαραγκού στο βιβλίο της είναι οι αγνοούμενοι της Κύπρου, οι οποίοι εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής του 1974. Ο πόνος που βιώνουν ακόμα και σήμερα οι συγγενείς των αγνοουμένων είναι εμφανής στα διηγήματα, όπως επίσης και η μελαγχολική διάθεση της συγγραφέως, η οποία προβάλλεται όταν η πεζογράφος αναπολεί όμορφες στιγμές από τα παιδικά της χρόνια στην κατεχόμενη Αμμόχωστο (π.χ «Σκυλί αγνοούμενο», «Θάλασσα» και «Μεσημέρι»).
Ακόμη στο διήγημα «Δι’ εσόπτρου» παρουσιάζει έναν ηλικιωμένο πρόσφυγα να χαρίζει ένα βιβλίο σε μια κοπέλα, στο οποίο είχε καταγράψει όλες τις κατεχόμενες περιοχές του νησιού, ενώ παράλληλα στο εξώφυλλο είχε σημειώσει τη φράση «Δεν ξεχνώ», που αποτελεί σύνθημα αφύπνισης για την νεολαία της Κύπρου. Ο συγκεκριμένος ήρωας λοιπόν θέλει να παροτρύνει τους νέους να μην λησμονήσουν το τουρκοκρατούμενο τμήμα του νησιού και μην πάψουν ποτέ να αγωνίζονται για αυτό, πράγμα που επιβεβαιώνεται άλλωστε, όταν ο ίδιος δικαιολογεί την πράξη του λέγοντας: «Το έγραψα για να θυμούνται οι νέοι». Την ίδια επιθυμία θα έλεγα ότι συμμερίζονται όλοι οι πρόσφυγες της Κύπρου.
Επίσης εντόπισα στο διήγημα «M/S Βεργίνα» τα παρακάτω λόγια, τα οποία αναδεικνύουν έμμεσα ένα από τα αίτια που οδήγησαν στην τουρκική εισβολή: «Τους έχει φάει η σοβαροφάνεια στην Κύπρο, όλο business (…) μπας και χάσουν, μωρέ τα ετοιμάζουν να τα βρουν οι Τουρκαλάδες, όπως βρήκαν τ’ άλλα, ούτε από ’κει δεν έμαθαν». Ο ήρωας λοιπόν κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στους συμπατριώτες του, υπογραμμίζοντας ότι η προσκόλληση στον ευδαιμονισμό και στις προσπάθειες για οικονομική υπερεκμετάλλευση του νησιού τυφλώνει, όπως τύφλωσε και τότε, λίγο πριν την εισβολή, με αποτέλεσμα κανείς να μην πάρει χαμπάρι τα σημάδια των καιρών, τα οποία προειδοποιούσαν για την δυσάρεστη έκβαση που ακολούθησε. Η άποψη αυτή είναι πιθανόν να εκφράζει μία μερίδα των Κυπρίων, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι αντιπροσωπεύει και την συγγραφέα. Ο ήρωας πάντως καταλογίζει μερίδιο ευθύνης στους Κύπριους για τη σημερινή κατάσταση του νησιού, κάτι που αναπόφευκτα μου θύμισε το εξής ποιητικό δίστιχο του Κώστα Μόντη: «Μούντζωσέ μας, Πενταδάκτυλε ακριβέ, έτσι π’ αφήσαμε τόσο άφρονα να τουρκοπατηθείς».
Θα έλεγα λοιπόν ότι η εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο και όλα τα δεινά που είχε αυτή, όπως οι πρόσφυγες, οι αγνοούμενοι, αλλά και οι αντιπαραθέσεις που προέκυψαν ανάμεσα στους Κύπριους, σχετικά με το ποσοστό ευθύνης που οι ίδιοι φέρουν για όσα τραγικά έγιναν στο νησί, είναι τα βασικά θέματα που επέλεξε να αναδείξει. Το εθνικό πρόβλημα δεν θα μπορούσε άλλωστε να την άφηνε ασυγκίνητη, γιατί εξακολουθεί να αποτελεί φλέγον ζήτημα για την κυπριακή πραγματικότητα, αφού δεν έχει βρεθεί ακόμη η λύση που θα διασφαλίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα των νόμιμων κατοίκων του νησιού, τα οποία καταπατήθηκαν βάναυσα από τον Τούρκο εισβολέα.
Γενικά η συγγραφέας πραγματεύεται ιστορίες που αναδεικνύουν άλλοτε τη χαρμολύπη της καθημερινότητας και άλλοτε το δράμα της διαιρεμένης γενέτειράς της. Δεν θα έλεγα όμως ότι τα θέματα με τα οποία καταπιάστηκε είναι ιδιαίτερα δουλεμένα. Θα μπορούσαν ίσως να αξιοποιηθούν καλύτερα, εάν η Νίκη Μαραγκού δεν είχε την τάση να τα καταγράφει με τρόπο που να θυμίζουν περισσότερο σενάρια, παρά διηγήματα. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι μερικά διηγήματα έχουν κάποιο ενδιαφέρον, που δεν έγκειται τόσο ως προς την πρωτοτυπία των θεμάτων, όσο στον τρόπο που προβάλλονται μέσα από αυτά οι ανθρώπινες σχέσεις. Άλλωστε πάντα υπάρχει ένας τρόπος να προβάλεις κάτι καινούριο, ακόμη και μέσα στα πιο δουλεμένα πλαίσια. Το διήγημα λοιπόν που θα έλεγα ότι μου άρεσε περισσότερο είναι το «Στο Κάβο Γκρέκο», όπου μια από τις ηρωίδες θυμάται την παιδική της ηλικία, όταν η γιαγιά της προσπαθούσε να της μάθει τα μυστικά του κεντήματος, αλλά η ίδια αδιαφορούσε, αφού πίστευε ότι αυτή είναι «δουλεία για γιαγιάδες». Κατόπιν όμως παραδέχεται πως, όταν βρισκόταν στο Βερολίνο για σπουδές, σε μια στιγμή που είχε ανάγκη να κάνει κάτι δημιουργικό, άρχισε να μαθαίνει βελονάκι από βιβλία. Τότε ήταν που αναγνώρισε την αξία, την οποία μικρή δυσκολευόταν να κατανοήσει, στα λόγια της γιαγιάς της που πάντα τόνιζε σε αυτήν ότι «Το θέμα είναι να μην σου φύγει ο πόντος». Αυτό λοιπόν έχει σημασία, ο πόντος, αυτή η μικρή λεπτομέρεια που όμως δίνει χάρη και γοητεία στο καθετί, στο κέντημα, στην γραφή,

Μαριλένα Αντωνιάδου

ΗΡΩΕΣ ΣΤΑ ΓΡΑΝΑΖΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΤΕΙΡΟΤΗΤΑΣ

2009-10-14T17:54:00.005+02:00

Μαρία Φακίνου, Το καπρίτσιο της κυρίας Ν. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2007, σελ. 252.

Σε μια φανταστική πόλη οι ήρωες μοιάζουν με πιόνια στα χέρια μιας μυστηριώδους συγγραφέως, αφού ακολουθούν τυφλά την άλλοτε καταρρέουσα κι άλλοτε ανακάμπτουσα λογοτεχνική της σύλληψη. Επιλέγοντας τη μεταμοντέρνα πεζογραφία, η Μαρία Φακίνου συστήνεται στο αναγνωστικό κοινό με Το καπρίτσιο της κυρίας Ν. Κεντρικό θέμα του μυθιστορήματος είναι η συγγραφική ενασχόληση μιας παράξενης γυναίκας, που προβάλλεται μέσα από τρεις διαφορετικές, εκ πρώτης όψεως, ιστορίες.

Μια περίεργη συγκατοίκηση

Στο πρώτο μέρος παρουσιάζεται ο ηλικιωμένος λόρδος Ματαντόρ, ο οποίος έχει αφιερώσει όλη του τη ζωή στη συγγραφή του βιβλίου του Τα διάσημα τελευταία λόγια. Ένα πρωινό δέχεται, ούτε λίγο ούτε πολύ, μια απρόσμενη επίσκεψη από τον Θεό, ο οποίος τον ενημερώνει ότι τα πάντα στη ζωή του ήταν προκαθορισμένα, ακόμη και το καλοδουλεμένο έργο του. Απογοητευμένος λοιπόν που το έργο του δεν προέκυψε από δική του βούληση, αναλογίζεται τις χαρές της καθημερινότητας που παραγκώνισε για να επικεντρωθεί στον στόχο του. Ο εγγονός του λόρδου, ο Καρλ, είναι ένας νέος που αναζητά την αγάπη, αλλά τελικά αρκείται σε πρόσκαιρες ερωτικές απολαύσεις. Όταν συναντά την Φάνυ, την κλεπτομανή κόρη της οικονόμου του λόρδου, θυμάται την αποτυχημένη ερωτική συνεύρεση που είχαν κάποτε ως έφηβοι. Παρ’ όλο που ο Καρλ πιστεύει ότι στο πρόσωπό της βρήκε αυτό που έψαχνε, οι προσδοκίες του έπειτα διαψεύδονται. Το πρώτο μέρος τελειώνει με μια απρόσμενη σεισμική δόνηση, χωρίς να διευκρινίζεταιτι απέγιναν οι ήρωες.
Στο μικρότερο σε έκταση δεύτερο μέρος, κεντρικό πρόσωπο είναι η Άννα Μπένγιαμιν, η οποία, μετά από μια αποτυχημένη ερωτική σχέση, αποφασίζει να μετακομίσει στην μονοκατοικία της οδού Γκούσταβ Μάλερ, όπου διέμενε προηγουμένως ο λόρδος Ματαντόρ. Εκεί συγκατοικεί με δύο άλλες γυναίκες, την συγγραφέα Νίνα Λέμπερ και την κόρη της Αλίκη. Σ’αυτό το σημείο της αφήγησης ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ότι όλοι οι ήρωες, που έχω αναφέρει μέχρι στιγμής, αποτελούν λογοτεχνικά κατασκευάσματα της Νίνας Λέμπερ (κυρία Ν.). Η Άννα και η Αλίκη είναι ατυχείς ηρωίδες, αφού η δημιουργός τους, σε μια περίοδο συγγραφικής στειρότητας, αφήνει τις ιστορίες τους ημιτελείς. Όλα όμως αλλάζουν, όταν ξαφνικά οι δύο κοπέλες απαιτούν από τη συγγραφέα να αναδημιουργήσει τους χαρακτήρες τους σε μια καινούργια ιστορία.

Έτσι περνάμε στο τρίτο μέρος όπου οι παραπάνω ηρωίδες, με νέα προσωπεία, παρουσιάζονται να διανύουν την καλοκαιρινή περίοδο σ’ ένα ξενοδοχείο. Η σχέση μητέρας και κόρης, όπως προβάλλεται στη συγκεκριμένη ιστορία, είναι εμφανώς ανταγωνιστική. Το μυθιστόρημα τελειώνει με τις δύο γυναίκες να επιστρέφουν στο σπίτι της κυρίας Ν., δηλαδή στις σελίδες που πρωταγωνιστούν, όπου συναντούν τους υπόλοιπους ήρωες.

Χαμένη στην ανάπτυξη

Και στις τρεις ιστορίες ο φανταστικός κόσμος συγχέεται με τον πραγματικό κι έτσι οι ήρωες παρουσιάζονται να ζουν σε μια ευμετάβλητη καθημερινότητα, όπου τα πάντα μπορούν να συμβούν και ταυτόχρονα να ανατραπούν. Ακόμη σε κάποια σημεία, κυρίως του πρώτου μέρους, η άλλοτε τριτοπρόσωπη κι άλλοτε πρωτοπρόσωπη αφήγηση κινείται ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, κάτι που φαίνεται μέσα από τις σκέψεις των πρωταγωνιστών. Τέτοια τεχνάσματα θα μπορούσαν να γοητεύσουν τον αναγνώστη, παρασύροντάς τον στα πλοκάμια της μυθοπλασίας, αλλά τελικά μένουν ανεκμετάλλευτα, αφού επισκιάζονται από κάποια προβλήματα.
Καταρχήν το χαλαρό στήσιμο των αφηγηματικών εναλλαγών δεν προάγει σχεδόν καθόλου την δράση, δυσκολεύοντας την ανάδειξη της υπόγειας σύνδεσης των τριών ιστοριών. Εφόσον πρόκειται για σπονδυλωτό μυθιστόρημα, οι ιστορίες θα έπρεπε να αλληλοσυμπληρώνονται, πράγμα που η συγγραφέας δεν κατάφερε να αποδώσει επιτυχώς. Έτσι το πρώτο μέρος του μυθιστορήματος, ενώ είχε καλές προδιαγραφές, δεν εξελίσσεται, το δεύτερο μένει ημιτελές και το τρίτο φαίνεται να είναι απλώς ασύνδετο με τα υπόλοιπα.

Επίσης οι φλύαρες περιγραφές ασυνάρτητων ιστοριών, που παρεμβάλλονται στα κεφάλαια, αλλοιώνουν την μυθοπλασία και δύσκολα εξισορροπούνται με την κεντρική υπόθεση. Για παράδειγμα η συγγραφέας διακόπτει την αφήγηση του πρώτου μέρους για να περιγράψει τη ζωή ενός κηπουρού, ο οποίος είναι φανταστικός ήρωας στο βιβλίο που γράφει ο λόρδος Ματαντόρ. Η ιστορία αυτή είναι τόσο πληκτική, όσο και η καθημερινότητα του συγκεκριμένου ήρωα. Διερωτάται λοιπόν κανείς ποια είναι η σκοπιμότητά αυτής της εξιστόρησης, αφού δεν συνδέεται με το πρώτο μέρος, ούτε εξυπηρετεί την εξέλιξή του.

Έπειτα οι πρωταγωνιστές μένουν σε μια στάσιμη κατάσταση, διότι η συγγραφέας επικεντρώνεται στο να παρουσιάσει λεπτομερώς τα προσωπικά τους ζητήματα, αντί να εξελίξει τις ιστορίες τους. Θα μπορούσαμε ίσως να ισχυριστούμε ότι αυτή η στασιμότητα είναι ένας τρόπος ανάδειξης της κλονισμένης συγγραφικής έμπνευσης της κυρίας Ν., την οποία η Μαρία Φακίνου καθιστά φανερή στο δεύτερο μέρος. Δεν μπορούμε όμως να δεχτούμε ότι αυτό ισχύει και για τα δύο άλλα μέρη, επειδή, παρ’ όλο που σε αυτά η φαντασία της Νίνας Λέμπερ ανακάμπτει, εξακολουθούν να υπάρχουν τα ίδια προβλήματα που ανέφερα προηγουμένως.
Το βασικό ζήτημα του μυθιστορήματος, δηλαδή οι διακυμάνσεις μέσα από τις οποίες διέρχεται η έμπνευση της κυρίας Ν., παραγκωνίζεται από τάση της Μαρίας Φακίνου να εστιάζει σε δευτερεύοντα θέματα. Κατά την γνώμη μου, θα έπρεπε να δώσει έμφαση στον τρόπο με τον οποίο η Νίνα Λέμπερ ταλαντεύεται ανάμεσα στην κατάρρευση και την ανάκαμψη του συγγραφικού της οίστρου, παρά να αναλύει διάφορες καταστάσεις που βιώνουν οι υπόλοιποι ήρωες, οι οποίες εν τέλει επισκιάζουν την κεντρική ιδέα.

Θα έλεγα λοιπόν ότι το θέμα είναι ενδιαφέρον, αλλά τελικά υστερεί στην ανάπτυξή του. Ενδεχομένως ένας έμπειρος συγγραφέας να το αξιοποιούσε καλύτερα. Η λογοτεχνική ωρίμανση αποτελεί άλλωστε μια διαδικασία που απαιτεί μόχθο, συνεχή δοκιμασία και μελέτη. Όλα αυτά είναι πολύτιμα εφόδια για κάθε συγγραφέα, πόσο μάλλον για τους πρωτοεμφανιζόμενους που φιλοδοξούν να αποδείξουν στο αναγνωστικό κοινό το συγγραφικό τους ταλέντο.

Μαριλένα Αντωνιάδου

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

2009-09-07T13:34:00.000+02:00

Νίκος Καζαντζάκης, ο άνθρωπος, ο δημιουργός, ο ιδεολόγος
Επιμέλεια: Γιώργος Ζεβελάκης
Εκδόσεις Ελευθεροτυπία, 2007, Σελ. 168

Νίκος Καζαντζάκης, ο άνθρωπος, ο δημιουργός, ο ιδεολόγος: ένας ακόμα αφιερωματικός τόμος για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του κρητικού συγγραφέα. Ο Γιώργος Ζεβελάκης, αναλαμβάνοντας την επιμέλεια αυτού του τόμου, επιχειρεί να φέρει στο φως «άγνωστες μαρτυρίες και ντοκουμέντα» (όπως αναγράφεται στο εξώφυλλο), που αφορούν την πολύπτυχη ζωή και ιδεολογία του Νίκου Καζαντζάκη. Για την ακρίβεια πρόκειται για ένα πλούσιο αφιέρωμα, το οποίο περιέχει αυτοβιογραφικά κείμενα και προσωπικές ενθυμήσεις του κρητικού συγγραφέα, αποσπάσματα επιστολών του, συνεντεύξεις, συνομιλίες του με πρόσωπα που τον γνώρισαν, κριτικές και μελέτες για το έργο του, αλλά και ένα χρονολόγιο της ζωής του.

Η πορεία προς την αναγνώριση

Ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, στις πρώτες σελίδες του αφιερώματος, παρουσιάζει συνοπτικά τα έργα, την ιδεολογία και την ζωή του Ν. Καζαντζάκη. Εύλογα τονίζει ότι ο κρητικός συγγραφέας γίνεται πολύ γνωστός στην Ελλάδα και στο εξωτερικό κυρίως χάρη στα μεταπολεμικά του μυθιστορήματα. Παράλληλα χαρακτηρίζει την διανοητική διαδρομή του δημοτικιστή λογοτέχνη «ξέφρενη», καθώς περιλαμβάνει, πολλές φορές, αντιφατικές μεταξύ τους ιδεολογίες: εθνικισμό, φασισμό και νιτσεϊσμό, αλλά και έναν «αγιοπλαστικό κομμουνισμό», που αναμειγνύει τον Χριστό, τον Βούδα, τον Λένιν και τον προφητικό ποιητικό λόγο του Σικελιανού.
Αυτό όμως που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και προκαλεί μεγάλη εντύπωση είναι το περιεχόμενο της αφήγησης του Γιάννη Μαγκλή. Ο τελευταίος, πιο συγκεκριμένα, αφήνει αιχμές για κάποιον συγγραφέα (δεν τον κατονομάζει), που είχε διαδώσει ότι στην Κατοχή ο Καζαντζάκης συνεργάστηκε με τους Γερμανούς με αποτέλεσμα να μην του λείψει τίποτα. Ο Μαγκλής με θέρμη διαψεύδει κάτι τέτοιο και τονίζει ότι ο συγγραφέας του Ζορμπά στην πραγματικότητα δεν είχε να φάει εκείνη την περίοδο. Επιπλέον παρουσιάζει τον λόγο που ο Καζαντζάκης δεν πήρε το Νόμπελ λογοτεχνίας το 1946, αν και ήταν ο βασικός υποψήφιος. Πιο συγκεκριμένα επισημαίνει ότι πολλοί Έλληνες έστειλαν τότε γράμματα στην σουηδική Ακαδημία και εξέφρασαν την επιθυμία τους να μην πάρει το βραβείο ο «προδότης» (λόγω των αριστερών του πεποιθήσεων). Μάλιστα η Ακαδημία Ελλήνων έστειλε για δύο μήνες στην Σουηδία τον Σπύρο Μελά, με σκοπό να πείσει τους ακαδημαϊκούς να μη δώσουν το Νόμπελ στον κρητικό συγγραφέα.
Αξιοσημείωτες βέβαια είναι και οι πληροφορίες που μας δίνει ο εκδότης Γιάννης Γουδέλης, ο οποίος τονίζει ότι κατά την δεκαετία του ΄50 είχε απαγορευτεί να αναφέρεται το όνομα του Ν. Καζαντζάκη στο ραδιόφωνο και να γράφεται στα έντυπα. Ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας Αλέξανδρος Παπάγος είχε χαρακτηρίσει «κόκκινο φίδι» τον Καζαντζάκη, ενώ ακόμα και ο δεξιός Ανδρέας Καραντώνης κλήθηκε σε απολογία όταν ανέφερε το όνομα του κρητικού λογοτέχνη. Όταν μάλιστα εκδόθηκε το μυθιστόρημα Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (1954), το πετούσαν έξω από τα βιβλιοπωλεία, ενώ και ο ίδιος ο Γουδέλης απειλήθηκε με αφορισμό, επειδή δεν δέχτηκε να σταματήσει να εκδίδει έργα του Καζαντζάκη.
Επίσης άξια αναφοράς είναι και η άποψη του David Connoly. O Connoly αρχικά επισημαίνει ότι το καζαντζακικό έργο έχει αγαπηθεί πολύ στο εξωτερικό και δεν είναι τυχαίο ότι έχει μεταφραστεί σε σαράντα γλώσσες. Ωστόσο ορισμένες μεταφράσεις των έργων του κρητικού συγγραφέα δεν κρίνονται ικανοποιητικές, καθώς δεν έγιναν από το πρωτότυπο κείμενο αλλά από άλλες μεταφράσεις. Όμως παρ’ όλα τα προβλήματα των μεταφράσεων τα έργα του Καζαντζάκη γνώρισαν μεγάλη επιτυχία. Σ’ αυτό ίσως να βοήθησε και η υποψηφιότητα του τελευταίου για Νόμπελ (όχι μόνο μία φορά), το οποίο δεν κατάφερε να κερδίσει μόλις για μία ψήφο το 1952.

Μιλώντας σε πρώτο πρόσωπο

Ο Ν. Καζαντζάκης, ενθυμούμενος τα παιδικά του χρόνια, αναφέρει ότι τέσσερα στοιχεία τον κυρίευσαν από μικρό: η γη, η θάλασσα, η γυναίκα και ο ουρανός. Όπως επισημαίνει, αυτά τα στοιχεία ενώθηκαν σε ένα όλον μέσα στην ψυχή του. Επίσης, στον πρόλογο του μυθιστορήματος Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, παρουσιάζει τα τέσσερα πρόσωπα που κατέκτησαν ένα μεγάλο κομμάτι της ψυχής του: ο Όμηρος, ο Μπερξόν, ο Νίτσε και ο Ζορμπάς. Ο Όμηρος λειτούργησε γι’ αυτόν σαν ένα μεγάλο μάτι που φωτίζει τα πάντα γύρω του. Ο Μπερξόν, λέει, τον απελευθέρωσε από τις νεανικές φιλοσοφικές του ανησυχίες. Ο Νίτσε τον έμαθε να μετουσιώνει την αβεβαιότητα, την πίκρα και την δυστυχία σε υπερηφάνεια. Τέλος ο Ζορμπάς τον έμαθε να παίζει με την ζωή και να μην φοβάται τον θάνατο.
Μεγάλο ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν και οι απόψεις που εκφράζει ο κρητικός συγγραφέας στην συνομιλία του με τον Χρυσό Ευελπίδη το 1957. Πιο συγκεκριμένα χαρακτηρίζει την Οδύσσεια ως το πιο σημαντικό του έργο, με αμέσως επόμενο την μετάφραση της Ιλιάδας που έκανε με τον Ι. Κακριδή, ενώ εκφράζει και την πεποίθηση ότι η γλώσσα του θα αποτελέσει αργότερα την γλώσσα των σχολικών βιβλίων. Επιπλέον θεωρεί ότι ο Άγγελος Σικελιανός μαζί με τον Ισπανό Χουάν Χιμένεθ είναι οι μεγαλύτεροι ποιητές του 20ού αιώνα. Παράλληλα λέει τα καλύτερα για τους Βάρναλη, Θεοτόκη, Μυριβήλη, Θεοτοκά, Σ. Μελά, Βενέζη, Πρεβελάκη κ.ά, κάτι που δεν κάνει για τον Καβάφη, για τον οποίο τονίζει: «Νομίζω όμως πως ο Καβάφης έκανε πολύ κακό στα ελληνικά γράμματα, δίνοντάς τους κατεύθυνση κουρασμένη και ντεκαντάντ, απαράδεκτη σε μια νέα λογοτεχνία, όπως η δικιά μας».
Τέλος αξίζει να παρατεθεί και η αντίληψη που φέρεται να είχε ο Ν. Καζαντζάκης για την γυναίκα, κάτι που αποκαλύπτεται μέσω του Ελευθέριου Πλατή. Ο συγγραφέας της Οδύσσειας των 33.333 στίχων, το 1945 ενώπιον του Πλατή, εξομολογήθηκε ότι έχει υψηλή ιδέα για την γυναίκα (άκουσον!), δίνοντας ως παράδειγμα την λαϊκή, όπως την χαρακτηρίζει, αγωνίστρια Ράλλα στην Οδύσσειά του.

Γνωρίζοντας τον Νίκο Καζαντζάκη

Ο τόμος Νίκος Καζαντζάκης, ο άνθρωπος, ο δημιουργός, ο ιδεολόγος θα πρέπει να θεωρηθεί περισσότερο ως ένα ιστορικό αφιέρωμα, το οποίο απευθύνεται κατά βάση σε ένα ευρύ κοινό. Κατά συνέπεια όσοι περιμένουν να γνωρίσουν τον «δημιουργό» Νίκο Καζαντζάκη, μέσω αυτού του τόμου, ενδεχομένως να απογοητευτούν. Γεγονός είναι ότι απουσιάζουν εκείνες οι φιλολογικές αναλύσεις που θα μπορούσαν να ρίξουν άπλετο φως και να εμβαθύνουν στην ομολογουμένως μυστικιστική τέχνη του κρητικού συγγραφέα. Παρ’ όλα αυτά είμαι βέβαιος ότι ακόμα και οι μυημένοι στην κοσμοθεωρία του Ν. Καζαντζάκη θα αντλήσουν πολλές πληροφορίες, που μέχρι στιγμής είχαν διαφύγει της προσοχής τους. Αυτό φυσικά οφείλεται στην αξιομνημόνευτη προσπάθεια του Γιώργου Ζεβελάκη, ο οποίος σίγουρα αφιέρωσε πολύ χρόνο για να συγκεντρώσει όλα αυτά τα κείμενα προς τιμή του κρητικού συγγραφέα και προς όφελος του αναγνωστικού κοινού.
Προσωπικά, ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του εν λόγω αφιερωματικού τόμου, ένιωσα μια μεγάλη ευχαρίστηση. Ήμουν κι εγώ άλλος ένας αναγνώστης που κατάφερε να διεισδύσει στον κόσμο του Ν. Καζαντζάκη. Ο δυσπρόσιτος για μένα κρητικός συγγραφέας έγινε πια οικείος. Σαν σφουγγάρι απορρόφησα πολλές πληροφορίες που μέχρι τότε μου ήταν άγνωστες: από τα παιδικά του χρόνια και τα πρώτα του συναισθήματα μέχρι τα τελευταία του λόγια και τον θάνατό του. Τώρα πια η εικόνα του δημιουργού της Ασκητικής είναι στο μυαλό μου πιο ζωντανή από άλλοτε. Έτσι δεν θα μπορούσα να μην παροτρύνω όλους όσοι επιθυμούν να έχουν μια ολοκληρωμένη άποψη για την ζωή και την ιδεολογία του Ν. Καζαντζάκη να διαβάσουν αυτό το έργο. Πρόκειται για ένα αξιόλογο αφιέρωμα που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο, καθώς κρύβει μέσα του ένα θησαυρό πληροφοριών και εικόνων, ικανών να επαναφέρουν στη μνήμη την μορφή του συγγραφέα του Καπετάν Μιχάλη.

Στέφανος Κουλάκης

ΕΘΙΣΜΕΝΟΙ ΣΤΙΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

2009-09-07T13:31:00.000+02:00

Βαγγέλης Αυδίκος, Η κίτρινη ομπρέλα
Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2007, Σελ. 234

Είναι ικανό ένα μυθιστόρημα να αποκαλύψει την πηγή της λογοτεχνικής δημιουργίας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό φαντάζει δύσκολη. Ωστόσο ο Βαγγέλης Αυδίκος απαντά, μέσα από το μυθιστόρημά του Η Κίτρινη ομπρέλα, με άνεση και στιλ. Σ’ αυτό το ενδιαφέρον μυθιστόρημα παρουσιάζονται αριστοτεχνικά οι πειραματισμοί του συγγραφέα, ως προς την αναζήτηση και εύρεση λογοτεχνικού υλικού. Οι «πειραματισμοί» βέβαια δεν έλειψαν ούτε από την καριέρα του Β. Αυδίκου στον χώρο της εκπαίδευσης: εργάστηκε για μεγάλο διάστημα ως φιλόλογος, μετά ως νηπιαγωγός και στη συνέχεια δίδαξε ως Καθηγητής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Σήμερα είναι πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας - Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του θεσσαλικού Πανεπιστημίου.

Στο κυνήγι της ιδανικής ιστορίας

Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε επτά κεφάλαια, τα οποία περιέχουν ιστορίες που τελικά συνδέουν τους ήρωες. Εκτός από την πολυφωνική, όπως θα δούμε παρακάτω, αφήγηση υπάρχουν και κάποιες εγκιβωτισμένες ιστορίες, που έχουν άμεση σχέση με την πλοκή του έργου.
Κάθε Σάββατο μια ιδιόρρυθμη αντρική παρέα συναντιέται σε μια καφετέρια στο κέντρο της Αθήνας. Τα μέλη της παρέας συζητούν και ανταλλάσσουν ιστορίες δικές τους ή ιστορίες που έχουν ακούσει από άλλους. Σκοπός όλων αυτών των αφηγητών είναι η εξιστόρηση της καλύτερης ιστορίας.
Εκείνος που επιβάλλει τους κανονισμούς των σαββατιάτικων συναντήσεων είναι ο Αρχηγός. Ασκεί το επάγγελμα του δημοσιογράφου και το αυστηρό του ύφος δεν αφήνει κανένα περιθώριο οικειότητας. Δεύτερος στην ιεραρχία και αντίζηλος του Αρχηγού είναι ο Εισαγγελέας, ο οποίος ονομάστηκε έτσι λόγω της «ηθικοπλαστικής του διάθεσης». Βέβαια, όπως αποδεικνύεται αργότερα, αυτό ήταν και το πραγματικό του επάγγελμα. Επίσης υπάρχει ο Περιπτεράς, ο οποίος διατηρεί ένα περίπτερο και αρέσκεται να ανταλλάσσει ιστορίες με τους πελάτες του. Στις συζητήσεις συμμετέχει και ο Καφετζής, κρητικός στην καταγωγή, κι έχει ως πηγή των ιστοριών του το καφενείο του. Ο ίδιος πιστεύει ότι θα πεθάνει αν τελειώσουν οι ιστορίες, καθώς αποτελούν όλη του την ζωή. Στις συναντήσεις λαμβάνει μέρος κι ένας τραβεστί-φιλόσοφος της ζωής, ο Παρδαλός, που περνάει τα βράδια του αναζητώντας πελατεία στην λεωφόρο Συγγρού. Πολλοί τον πληρώνουν όχι για να τους προσφέρει τις υπηρεσίες του, αλλά για να κουβεντιάσουν και να ανταλλάξουν ιστορίες μεταξύ τους. Επίσης μέλος της παρέας και αποδεκτός από όλους είναι ο Κουρέας, του οποίου οι ιστορίες πηγάζουν από τις συζητήσεις των πελατών στο κουρείο του. Θέση στο τραπέζι των σαββατιάτικων συναντήσεων έχει κι ένας ξεχασμένος Συγγραφέας best-seller που προσπαθεί να γράψει ένα εντυπωσιακό έργο, για να επανέλθει στο προσκήνιο. Τέλος υπάρχει και ο Κλαψομανουράκιας, ένας δημοσιογράφος που ψάχνει τα κατάλληλα θέματα, ώστε να ανεβάσει τα ποσοστά τηλεθέασης της εκπομπής του.
Κυνηγημένοι από την ανία της καθημερινότητας, όλοι τους ζουν για το Σάββατο. Τις υπόλοιπες μέρες δίνουν τον αγώνα τους, ώστε να βρουν την ιστορία που θα προκαλέσει την έκπληξη στην συνάντηση του Σαββάτου. Μερικοί από αυτούς δείχνουν ικανοί να πατήσουν επί πτωμάτων για να φτάσουν στον στόχο τους: ο Αρχηγός, ο Εισαγγελέας, ο Κλαψομανουράκιας. Άλλοι πάλι διακρίνονται για την ψυχική τους αγνότητα: ο Καφετζής, ο Κουρέας, ο Παρδαλός.
Όλα τα παραπάνω πρόσωπα κατέχουν εξίσου σημαντικό ρόλο στο μυθιστόρημα του Β. Αυδίκου. Αν έπρεπε όμως να ορίσουμε κάποιον ως κεντρικό ήρωα, αυτός θα ήταν ο Συγγραφέας. Ο Συγγραφέας επιδιώκει να γράψει το best-seller, αλλά πρέπει πρώτα να βρει την κατάλληλη ιστορία που θα αποτελέσει τον κορμό του έργου. Έτσι παρευρίσκεται στις συναντήσεις του Σαββάτου, επισκέπτεται γραφεία συνοικεσίων, διαβάζει στήλες γνωριμιών, ενώ συμμετέχει ακόμα και σε ένα ερωτικό τρίγωνο. Η κατάληξη όμως δεν είναι εκείνη που επιθυμεί. Η πρωταγωνίστρια του ερωτικού τριγώνου, η Κάθριν, κλέβει τις ιδέες του και εντέλει γράφει η ίδια ένα βιβλίο, το οποίο γίνεται best-seller.
Ένα Σάββατο η παρέα κλονίζεται, καθώς τα μέλη της έρχονται αντιμέτωποι με φοβερές αποκαλύψεις: πίσω από κάθε ιστορία που έχει ακουστεί στο τραπέζι των συναντήσεων, εμπλέκονται ορισμένοι από τους παρευρισκόμενους, οι οποίοι αποδεικνύονται τελικά διπρόσωποι. Ανάμεσα σε αυτούς, και ο Αρχηγός. Αυτό προκαλεί διαπληκτισμούς και τίθεται πλέον θέμα αρχηγίας. Σιγά σιγά αποχωρούν ο Καφετζής, ο Κουρέας και ο Παρδαλός, καθώς, όπως αναφέρουν, δεν έκαναν τις φιλίες που αναζητούσαν παίρνοντας μέρος στις σαββατιάτικες συζητήσεις. Στην συνέχεια εισέρχονται μέσα στην καφετέρια πέντε άντρες με δερμάτινα, οι οποίοι αυτοαποκαλούνται Ομάδα για τα Δικαιώματα του Ανώνυμου Πολίτη, και επιτίθενται λεκτικά στα εναπομείναντα μέλη της παρέας για την κενοδοξία και την ιδιοτέλειά τους. Μαζί τους μπαίνουν και τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν στις εγκιβωτισμένες ιστορίες (Κάθριν, Ιρένε κ.ά), ένας μετανάστης από την Αλβανία κι ένας ηλικιωμένος. Όλοι τους είναι θύματα της παρέας…

Ένα μυθιστόρημα-εικόνα της κοινωνίας

Οι κοινωνικές ανησυχίες του Β. Αυδίκου φαίνονται ξεκάθαρα στην Κίτρινη ομπρέλα. Τα κοινωνικά ζητήματα που θίγει είναι ιδιαίτερα σημαντικά. Καταρχάς υπάρχει το ζήτημα της τρίτης ηλικίας, η οποία εμφανίζεται παραμελημένη. Αυτό παρουσιάζεται μέσα από τα λόγια του ηλικιωμένου, ο οποίος χαρακτηριστικά τονίζει ότι η τρίτη ηλικία είναι ανεπιθύμητη όχι μόνο από τους συγγενείς, αλλά ακόμα και στις ιστορίες του Σαββάτου.
Ο συγγραφέας επίσης εκφράζει τον προβληματισμό του για τον ρατσισμό που επικρατεί στις μέρες μας, κυρίως μέσω της συγκινητικής αφήγησης του αλβανού μετανάστη για τις δυσκολίες που έχει περάσει κατά την περίοδο παραμονής του στην Ελλάδα.
Ένα άλλο θέμα που φαίνεται να απασχολεί τον Β. Αυδίκο είναι η αποξένωση που παρατηρείται στις μεγαλουπόλεις. Στην Κίτρινη ομπρέλα προβάλλεται με ρεαλιστικό και ιδιαίτερα επιτυχημένο τρόπο η εικόνα της σημερινής αστικής κοινωνίας: η δίψα για χρήμα και για διάκριση προκαλεί πολύ εύκολα την εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου. Όλα θυσιάζονται στον βωμό του χρήματος και της εξουσίας. Ο άνθρωπος διακατέχεται από ζωώδη ένστικτα και υποβλέπει συνεχώς τον συνάνθρωπό του. Επιστροφή στον πρωτογονισμό; Μετάβαση σε ένα νέο είδος απολίτιστου πολιτισμού; Πιθανότατα. Γεγονός είναι ότι οι άνθρωποι, αν και μέλη της κοινωνίας, συμπεριφέρονται αντικοινωνικά. Δεν μιλάνε, δεν νοιάζονται για τον άλλο, δεν ζουν. Απλώς υπάρχουν. Με λίγα λόγια μια απρόσωπη κοινωνία από άτομα και όχι πρόσωπα.

Το τερπνόν μετά του ωφελίμου

Κλείνοντας το βιβλίο μάς μένει μια γλυκόπικρη γεύση αλλά και μια απογοήτευση. Η απογοήτευση θα απουσίαζε αν ο Β. Αυδίκος δεν προχωρούσε σε ένα τόσο ατυχές τέλος. Η εμφάνιση των πέντε αντρών με τα δερμάτινα ως από μηχανής θεών οδηγεί ναι μεν σε ένα απρόσμενο τέλος, ωστόσο αποτελεί υπερβολή, αφού θυμίζει εικόνα παρμένη από τις οθόνες των σινεμά.
Παρ’ όλα αυτά Η Κίτρινη ομπρέλα είναι ένα αξιόλογο μυθιστόρημα, καθώς αποτελεί μια πηγή ευχαρίστησης αλλά και διδαχής. Κατά συνέπεια δεν θα μπορούσε να μην μνημονευτεί η ειλικρινής προσπάθεια του Β. Αυδίκου να αποδώσει την προβληματική εικόνα της σημερινής κοινωνίας, μέσα από μια ασυνήθιστη αλλά ιδιαίτερα απολαυστική ιστορία. Μέσω αυτού του ευρηματικού έργου ο συγγραφέας αναδεικνύει την σπουδαιότητα των ιστοριών. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη τις ιστορίες για να ξεχαστεί, να αποφύγει την ανία και να ξεπεράσει το άγχος που δημιουργεί η εποχή που ζούμε. Τελικά το καίριο ερώτημα που πλανάται είναι το εξής: μήπως «όλοι ζούμε με δανεικές ιστορίες»; Κι αν όχι, μήπως θα έπρεπε να ζούμε μ’ αυτές;

Στέφανος Κουλάκης

ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ ΣΚΙΤΣΑ

2009-09-07T13:28:00.000+02:00

Ντορίνα Παπαλιού, Γκάτερ
Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ, 2007, Σελ. 262

Ανεκπλήρωτοι έρωτες, έντονοι κοινωνικοί προβληματισμοί, πάθος για την τέχνη και δράση ενυπάρχουν στο αστυνομικό μυθιστόρημα Γκάτερ της Ντορίνας Παπαλιού. Έχοντας εκδώσει τέσσερα παιδικά εικονογραφημένα βιβλία, την μελέτη Άκου μια ιστορία, που αναφέρεται στην παραδοσιακή τέχνη της προφορικής αφήγησης, και μία διατριβή στον Καραγκιόζη, αυτή την φορά η Παπαλιού δοκιμάζει τις ικανότητές της στην συγγραφή μυθιστορήματος.
Η συγγραφέας, δίνοντας στο μυθιστόρημά της έναν ευρηματικό και ελκυστικό τίτλο, όπως αποδεικνύεται αν διαβάσει κανείς το εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου, επιχειρεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον και να εξάψει την φαντασία του αναγνωστικού κοινού. Πιο συγκεκριμένα στο εν λόγω εισαγωγικό σημείωμα αναφέρεται ότι γκάτερ είναι «μια αγγλική λέξη (gutter) που χρησιμοποιείται στη γλώσσα των δημιουργών των κόμικς και στα ελληνικά, για να δηλώσει το κενό ανάμεσα σε δυο διαδοχικές εικόνες. Είναι ο χώρος όπου ο αναγνώστης ενώνει νοηματικά το ένα πάνελ με το άλλο. Η ίδια λέξη στα αγγλικά σημαίνει χαντάκι, λούκι αλλά και το παραβατικό κοινωνικό περιθώριο, τον υπόκοσμο». Το ίδιο το μυθιστόρημα της Παπαλιού, όπως θα δούμε παρακάτω, δικαιολογεί απόλυτα τον τίτλο του, αφού μπορεί να υποστηρίξει όλες τις παραπάνω ερμηνείες.

Αναζητώντας την λύση του μυστηρίου

Όλα ξεκινούν ένα βράδυ στην καφετέρια του «Τζίμη». Ο νεαρός σκιτσογράφος και πρωταγωνιστής της ιστορίας Αλέξανδρος Δαμιανός, λόγω της ανίας που του προκαλεί η συζήτηση της παρέας, σκιτσάρει έναν άγνωστο νέο απέναντί του. Δεν φαντάζεται όμως ότι το σκίτσο θα είναι η αρχή των προβλημάτων του, ούτε ότι ο ίδιος θα αποτελέσει τον μοναδικό αυτόπτη μάρτυρα μιας εγκληματικής πράξης.
Δύο άντρες μπαίνουν στην καφετέρια και υπό την απειλή του όπλου βγάζουν τον νεαρό άντρα έξω, κάτι που αντιλαμβάνεται μόνο ο Αλέξανδρος. Βγαίνοντας έξω ο άγνωστος πετάει κρυφά προς το μέρος του Αλέξανδρου ένα σπιρτόκουτο. Μετά από λίγη ώρα εμφανίζεται στου «Τζίμη» ένας σαραντάρης γκριζομάλλης άντρας και φαίνεται να ψάχνει κάποιον. Όταν ο ήρωας επιστρέφει έντρομος στο σπίτι του ανακαλύπτει ότι μέσα στο σπιρτόκουτο βρίσκεται ένα φλασάκι υπολογιστή, το οποίο περιέχει ακατανόητες πληροφορίες. Αν και σοκαρισμένος με όσα είδε στην καφετέρια, παράλληλα σκέφτεται τα προσωπικά του προβλήματα. Δεν μπορεί να βγάλει από το μυαλό του την πρώην αγαπημένη του Ιζαμπέλλα, ενώ δεν μπορεί να ξεχάσει και τις κάκιστες σχέσεις που έχει με τους γονείς του.
Στην πορεία του να ανακαλύψει την ταυτότητα του αγνώστου επισκέπτεται το μπαρ όπου σύχναζε ο τελευταίος, τον χώρο εργασίας του αλλά και το διαμέρισμά του, το οποίο είχε παραβιαστεί. Εκεί βρίσκει ένα βιβλίο, που συνδέει τον άγνωστο νεαρό με μια πρόσφατα πεθαμένη φοιτήτρια της Ιατρικής, την Έλλη Πλουμή. Στην συνέχεια έρχεται στο φως, μέσω του τύπου, η δολοφονία εκείνου του νέου, του κομίστα Νίκου Μαυρίδη. Ο Αλέξανδρος παράλληλα μαθαίνει ότι η Έλλη εργαζόταν σε κλινική αποτοξίνωσης, όπου είχε υιοθετηθεί ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα απεξάρτησης από τα ναρκωτικά. Στην ίδια κλινική είχε εισαχθεί ο αδερφός του Μαυρίδη, και αργότερα φαίνεται να πέθανε από καρδιακή προσβολή. Έπειτα ο ήρωας, αφού έρχεται σε επαφή με τον γκριζομάλλη άντρα, ο οποίος τελικά ήταν δημοσιογράφος και γνωστός του δολοφονημένου κομίστα, ανακαλύπτει ότι στην κλινική γινόταν χρήση πειραματικών φαρμάκων. Ο αδερφός του Μαυρίδη στην πραγματικότητα είχε πεθάνει από τις παρενέργειες των παράνομων φαρμάκων, και ο Νίκος μαζί με την Έλλη και τον δημοσιογράφο σκόπευαν να φέρουν στην επιφάνεια τα πειράματα της κλινικής. Το φλασάκι περιείχε όλα τα στοιχεία που θα αποδείκνυαν την παρανομία.
Στο τέλος ο Αλέξανδρος βρίσκεται κυνηγημένος από τους δύο απαγωγείς και δολοφόνους του Νίκου και, λίγο προτού επιχειρήσουν να τον σκοτώσουν, κάποιος εντελώς απρόσμενα τον σώζει. Ήταν ένας φίλος τού δημοσιογράφου, συνταξιούχος αστυνομικός, ο οποίος προσπαθούσε επίσης να λύσει το μυστήριο της δολοφονίας του Μαυρίδη.

Η εικόνα της σύγχρονης κοινωνίας

Η Ντορίνα Παπαλιού, μέσα από το μυθιστόρημά της, εκφράζει σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνικές της ανησυχίες. Καταρχάς θίγει το θέμα του ρατσισμού, πράγμα που αντιλαμβανόμαστε όταν ο Αλέξανδρος επισκέπτεται την πολυκατοικία του Μαυρίδη. Ήταν ένα σχεδόν ετοιμόρροπο κτίριο, όπου έμεναν στην πλειονότητά τους αλλοδαποί, όπως και σε ολόκληρη την γειτονιά. Χαρακτηριστική είναι η σκέψη του πρωταγωνιστή όταν βλέπει κάτι γραμμένο στο ασανσέρ: «Δεν αναγνώριζα καν το αλφάβητο για να πω σε ποιανής φυλής το γκέτο πέσαμε».
Επίσης παίρνει θέση στο μέγα και σοβαρό ζήτημα που έχει να κάνει με τις σχέσεις γονιών και παιδιών. Η συγγραφέας δείχνει να υπερασπίζεται τα «θέλω» των νέων και όχι τα «πρέπει» των γονιών. Θεωρεί ότι οι γονείς πρέπει να αφήνουν τα παιδιά να ασχοληθούν στην ζωή με ό,τι πραγματικά τους αρέσει και να μην τα πιέζουν με το επιχείρημα της οικονομικής αποκατάστασης.
Η Παπαλιού διεισδύει και στην σχέση πατέρα και γιου. Εκφράζει με μια δόση ειρωνείας τον προβληματισμό της ότι πολλές τέτοιες σχέσεις βασίζονται στο κοινό ενδιαφέρον για τον αθλητισμό, και πιο συγκεκριμένα στο ποδόσφαιρο, κάτι που παρουσιάζεται μέσω των αντιλήψεων του ήρωα: «Σπουδαίο προτέρημα στην εποχή μας να κλοτσάς καλά την μπάλα. Πατεράδες και γιοι γίνονται ένα γύρω από το ποδόσφαιρο. (Τέτοιες χαρές δεν είχε με μένα ο πατέρας μου)».
Παράλληλα θέλει να επισημάνει την εξουσία και την επιρροή που ασκεί καθημερινά η τηλεόραση στην ζωή μας, πράγμα που παρατηρούμε επίσης από τις σκέψεις του Αλέξανδρου: «Κανείς δεν επιβιώνει στις μέρες μας χωρίς τι βι. Η τηλεόραση κυριαρχεί σε όλους τους χώρους. Οι περισσότεροι άνθρωποι -είτε το αντιλαμβάνονται είτε όχι- , είναι πια καλωδιωμένοι επί μονίμου βάσεως, καίγοντας το μυαλό τους στα ατελείωτα παράθυρα των ειδήσεων, στις κουτσομπολίστικες εκπομπές και στα φρικτά τηλεοπτικά σίριαλ».
Τέλος στο Γκάτερ υποδηλώνεται το ζήτημα της ανθρώπινης εκμετάλλευσης. Οι αδύναμοι γίνονται αντικείμενα στα χέρια των ισχυρών. Στην συγκεκριμένη περίπτωση οι ναρκομανείς αποτελούν πειραματόζωα μεγάλης φαρμακοβιομηχανίας. Βέβαια, όσον αφορά το θέμα των εξαρτημένων από τα ναρκωτικά, η συγγραφέας ουσιαστικά επιρρίπτει ευθύνες και στους συγγενείς, οι οποίοι μερικές φορές αδιαφορούν και εγκαταλείπουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα, αντί να τους συμπαρασταθούν και να τα βοηθήσουν.

Ένα μυθιστόρημα υπερβολικής δράσης

Το Γκάτερ θα μπορούσε εύλογα να βρει μεγάλη απήχηση στους παθιασμένους αναγνώστες των κόμικς, καθώς πρόκειται για ένα βιβλίο με πολυάριθμες αναφορές σε αυτά. Μάλιστα δεν θα προκαλούσε έκπληξη αν το εν λόγω μυθιστόρημα αποτελούσε κόμικ, αφού δίνει την εντύπωση πολλών εικόνων ενωμένων μεταξύ τους. Η Ντορίνα Παπαλιού άλλωστε φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά την συγκεκριμένη μορφή τέχνης.
Επίσης φανερή είναι και η πρόθεση της συγγραφέως να γράψει ένα ευπώλητο νεανικό μυθιστόρημα. Σίγουρα δεν λείπουν οι πλατειασμοί από την αφήγηση, ενώ και η υπόθεση θυμίζει αναμφίβολα ταινίες δράσης, όπου το βασικό συστατικό είναι το στοιχείο της υπερβολής. Αν μάλιστα το Γκάτερ ήταν ταινία ή ακόμα και κόμικ, πολύ πιθανόν να είχε αγγίξει ένα ευρύτερο κοινό.
Και αν το Γκάτερ κατάφερε τελικά να κεντρίσει το ενδιαφέρον μου, αυτό ίσως δεν οφείλεται τόσο στην υπόθεση και την πλοκή, όσο στον τρόπο παρουσίασης σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων, τα οποία δεν αφήνουν ασυγκίνητους τους νέους της εποχής μας. Όλα τα παραπάνω προβλήματα παρουσιάζονται μέσω ενός ανήλικου αλλά ιδιαίτερα ώριμου και ενεργητικού ήρωα. Μήπως όμως αυτό αναδεικνύει την σπουδαιότητα της νεολαίας; Άλλωστε οι νέοι δεν είναι αυτοί που με το πάθος και την ενεργητικότητά τους επιχειρούν να αλλάξουν τον κόσμο;

Στέφανος Κουλάκης

Η ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΑΜΠΟΚΙΟΥ

2009-08-03T12:10:00.000+03:00

Δημήτρης Σωτάκης, Ο Άνθρωπος Καλαμπόκι
Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ, 2007, Σελ. 229

Οι υπαρξιακές αναζητήσεις των ηρώων του Σωτάκη αποτελούν κυρίαρχο θεματικό μοτίβο στον μυθιστορηματικό του κόσμο. Το τέταρτο μυθιστόρημα του συγγραφέα δεν διαφέρει θεματικά από τα προηγούμενά του (Η πράσινη πόρτα, Η παραφωνία). Για παράδειγμα στην Παραφωνία ο ήρωας βιώνει έναν υπαρξιακό εφιάλτη. Στο Ο Άνθρωπος Καλαμπόκι τίθενται υπαρξιακά ερωτήματα, των οποίων η απάντηση έχει άμεση σχέση με το καλαμπόκι.
Η υπόθεση του μυθιστορήματος του Σωτάκη έχει να κάνει, όπως μαρτυρά και ο τίτλος, μ’ έναν άνθρωπο που έχει αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στο καλαμπόκι και στο πώς θα πείσει τους γύρω του για τις ζωτικής σημασίας, και όχι μόνο, ιδιότητες του εν λόγω δημητριακού. Αυτός ο σκοπός του παρουσιάζεται στον αναγνώστη με όρους ιεραποστολής. Ο ήρωας πιστεύει πως είναι ο εκπρόσωπος του καλαμποκιού στη γη και όσοι ενστερνίζονται τις θεωρίες του αποκαλούνται πιστοί.

Από την φιλοσοφία του καλαμποκιού στη Στωική φιλοσοφία

Η ιστορία ξεκινά με την παρουσίαση της στάσης ζωής και της καθημερινότητας του κεντρικού ήρωα από τον ίδιο, η οποία δεν μοιάζει ούτε στο ελάχιστο με των άλλων ανθρώπων. Ο ήρωας ζει απομονωμένος και οι επαφές του με τους γύρω του περιορίζονται στις μάταιες προσπάθειές του να τους πείσει για την αξία του καλαμποκιού. Ο αναγνώστης περισσότερο πείθεται για την αφοσίωση του ήρωα σ’ αυτό το αγαθό, παρά για την αξία του τελευταίου. Ο ίδιος ο ήρωας εξομολογείται πως τα επιχειρήματά του δεν είναι πειστικά, γι’ αυτό και τις περισσότερες φορές επινοεί ψεύτικα.
Κάποια στιγμή αποφασίζει να πραγματοποιήσει το πολυπόθητο ταξίδι στο Μίτσελ της Νότιας Ντακόντας, για να επισκεφτεί το παλάτι του Καλαμποκιού. Εκεί εμπλέκεται σε διάφορες απρόσμενες και συχνά αλλόκοτες καταστάσεις, που είτε επιβραδύνουν την επίτευξη του στόχου του, τον οποίο στόχο ούτε ο ίδιος δεν έχει ξεκαθαρίσει στο μυαλό του, είτε την επιταχύνουν. Κάποιος άγνωστος προθυμοποιείται να τον φιλοξενήσει σπίτι του και τον κλειδώνει σε ένα δωμάτιο, χωρίς ωστόσο ο αναγνώστης να μαθαίνει ποτέ τις προθέσεις αυτού του κυρίου. Εντελώς συμπτωματικά ο ήρωας επισκέπτεται ένα παράξενο σπίτι, την Οικία Φάνιγκαν, όπου συναντά τέσσερις ιδιόρρυθμους ανθρώπους, οι οποίοι μένουν όλοι μαζί, και του προτείνουν να εγκατασταθεί μαζί τους. Ο ήρωας δέχεται και τους παρουσιάζει την κοσμοθεωρία του περί καλαμποκιού, που ενστερνίζονται χωρίς δεύτερη σκέψη. Όλοι μαζί ψάχνουν να βρουν τρόπους για να δημοσιοποιήσουν τις απόψεις τους περί καλαμποκιού. Τελικά ο ήρωας γράφει έναν λόγο γεμάτο πλαστά επιχειρήματα, τον οποίο εκφωνεί στο πανεπιστήμιο Γουέσλιεν. Η θεοποίηση του καλαμποκιού είναι πλέον γεγονός. Πλήθος ανθρώπων συγκεντρώνεται έξω από την Οικία Φάνιγκαν προσδοκώντας να συναντήσει τον εμπνευστή της νέας του θρησκείας. Ο κεντρικός ήρωας, παρατηρώντας το ευκολόπιστο πλήθος, αρχίζει σταδιακά να απομυθοποιεί το όνειρό του, που έγινε πραγματικότητα, και να αμφισβητεί την αξία του καλαμποκιού. Φεύγει λοιπόν από το Μίτσελ, επιστρέφει σπίτι του και αποστρέφεται καθετί από τον προηγούμενο τρόπο ζωής του, θεωρώντας πλέον την πρώην προσήλωσή του στο καλαμπόκι μάταιη.
Η νέα στάση ζωής του έχει στωικό χαρακτήρα. Ο ήρωας σταυρώνει υπομονετικά τα χέρια, εγκαταλείπεται στην απραξία και αφήνει την μοίρα να αποφασίσει για τη ζωή του. Παρατηρεί τους ανθρώπους γύρω του, τους γρήγορους ρυθμούς της ζωής τους και συνειδητοποιεί τη διαφορετικότητά του. Ο ήρωας, έχοντας βρει την ταυτότητά του, αποφασίζει να κάνει μια νέα αρχή προτείνοντας σε μια κοπέλα να δειπνήσουν μαζί. Κι εκεί που ο ήρωας κοντεύει να πείσει τον αναγνώστη για τη ριζική αλλαγή του, παρατηρεί στο δείπνο την σαλάτα, και συγκεκριμένα τις ροδέλες του κρεμμυδιού, για να αποφανθεί εντέλει πως «όλο το νόημα της ζωής βρίσκεται στο κρεμμύδι».

Συμφύροντας το παραμύθι με την πραγματικότητα

Το τελευταίο βιβλίο του Σωτάκη αποτελεί ένα προσεχτικά δουλεμένο και εξαιρετικά πρωτότυπο μυθιστόρημα. Οι ζωγραφιές της Georgia Fambris, οι οποίες παρεμβάλλονται στις σελίδες, και οι παραπομπές που σχετίζονται με τοποθεσίες ή με επιπλέον πληροφορίες για το καλαμπόκι συμβάλλουν στην «αληθοφάνεια» αυτής της φανταστικής ιστορίας και αναδεικνύουν την έρευνα του συγγραφέα.
Ο Άνθρωπος Καλαμπόκι διαθέτει πολλά επίπεδα ανάγνωσης, λόγω του φανταστικού, του χιουμοριστικού και του αλληγορικού του στοιχείου. Το ύφος του κειμένου είναι άλλοτε σοβαροφανές, άλλοτε ειρωνικό και άλλοτε χιουμοριστικό. Ο συγγραφέας προβάλλει επίσης την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης δημιουργώντας έναν ήρωα συμπαθητικό, που έχει ωστόσο τις αδυναμίες και τις ιδιαιτερότητές του. Το στοιχείο μάλιστα της αλλοκοτιάς το οποίο χαρακτηρίζει τον ήρωα είναι αυτό που δίνει μια ευχάριστη χιουμοριστική νότα στο μυθιστόρημα.
«Όσο και αν ακούγεται παράξενο, υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι το καλαμπόκι δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα στον κόσμο». Μ’ αυτά τα λόγια ξεκινά το βιβλίο του Σωτάκη, με τα οποία ο συγγραφέας αφενός εκπλήσσει τον αναγνώστη και αφετέρου του φανερώνει τις συμβάσεις αυτού του φανταστικού μυθιστορήματος, που διέπεται από την ατμόσφαιρα του ονείρου και από την υπερβολή του παραμυθιού. Η υπερβολή κορυφώνεται με την Αγιοποίηση του Ντον, ενός από τους τέσσερις φίλους του κεντρικού ήρωα. Η Αγιοποίησή του συμβάλλει στην όξυνση του παράλογου και της αλλοκοτιάς που χαρακτηρίζουν όλο το μυθιστόρημα. Χαρακτηριστικό είναι επίσης το παρεκβατικό κεφάλαιο με τίτλο "Τα έντομα" που συνοψίζει τις υπαρξιακές αναζητήσεις του ήρωα, ο οποίος πιστεύει πως οι άνθρωποι οφείλουν στα έντομα την ύπαρξή τους και την επικράτησή τους στον κόσμο έναντι των άλλων ειδών. Είναι ενδιαφέρον το πώς ο ήρωας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι δεν διαφέρουν ιδιαίτερα από τα έντομα.
Το τελευταίο βιβλίο του Σωτάκη είναι λοιπόν ένα αλληγορικό μυθιστόρημα με το οποίο ο συγγραφέας έμμεσα κρίνει τον σύγχρονο τρόπο ζωής, κατά τον οποίο οι άνθρωποι βρίσκονται συνεχώς σε υπερένταση κυνηγώντας χίμαιρες. Ο ήρωας του Σωτάκη τους παρατηρεί και γελάει. Ο συγγραφέας κρίνει επίσης την μάζα και την ανοχή της σε κάθε είδους χειραγώγηση. Ο κεντρικός ήρωας, κοιτάζοντας το ενθουσιώδες πλήθος των πιστών (ή καλύτερα των ευκολόπιστων), απογοητεύεται.
Στο τέλος βέβαια ο συγγραφέας σπεύδει να μάς καθησυχάσει κατά κάποιον τρόπο, ελαφραίνοντας ξανά την ατμόσφαιρα και δίνοντας την εντύπωση πως αυτό που μόλις διαβάσαμε δεν ήταν παρά μια καλοστημένη φάρσα.

Μαρία Άρχων

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ

2009-08-03T12:07:00.003+03:00

Περιοδικό Διαβάζω, Αφιέρωμα, «Από τον ελληνικό Παγανισμό στο Χριστιανισμό»,
Ιανουάριος 2008, τχ. 481

Πώς ειδωλολάτρες στα πρόθυρα να αποδεχτούν μια μονοθεϊστική θρησκεία όπως τον ιουδαϊσμό ασπάστηκαν εντέλει τον χριστιανισμό; Πώς οι νέες αντιλήψεις του χριστιανισμού περί θανάτου επηρέασαν τον τρόπο ζωής των ανθρώπων που τις ενστερνίστηκαν; Σε ποιο βαθμό οι όροι της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας αποτέλεσαν πολύτιμο εργαλείο στα χέρια των θεολόγων; Αυτά αποτελούν μερικά μόνο από τα ερωτήματα που τίθενται στο αφιέρωμα «Από τον ελληνικό Παγανισμό στο Χριστιανισμό» του περιοδικού Διαβάζω, στα οποία οι μελετητές του επιχειρούν να απαντήσουν. Δυστυχώς κάποια από αυτά είναι δύσκολο να απαντηθούν με σιγουριά λόγω έλλειψης στοιχείων και μαρτυριών, που ενδεχομένως θα βοηθούσαν τους μελετητές να συναγάγουν ασφαλή συμπεράσματα.

Δυσεπίλυτα ζητήματα

Η Μαρίζα-Ζωή Πετροπούλου στο άρθρο της «Το φαινόμενο των θεοσεβών: Προβληματισμοί» εστιάζει στο ζήτημα των νεοφώτιστων χριστιανών, οι οποίοι υπήρξαν αρχικά ειδωλολάτρες, έπειτα στράφηκαν για κάποιο χρονικό διάστημα στην ιουδαϊκή θρησκεία, ενώ εντέλει ασπάστηκαν τον χριστιανισμό. Η στροφή των «θεοσεβών», όπως ονομάζονται στο κείμενο, από μια πολυθεϊστική θρησκεία σε μονοθεϊστικές (ιουδαϊσμός, χριστιανισμός) είναι αυτή που προκαλεί το ενδιαφέρον της ιστορικού και την οδηγεί σε μια σειρά από προβληματισμούς. Η Πετροπούλου προβάλλει αρχικά πιθανούς λόγους για τους οποίους οι θεοσεβείς απομακρύνθηκαν από την ειδωλολατρική θρησκεία για να τους αναιρέσει: «Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει εξαρχής να αποκλείσουμε υποθέσεις που θα παρουσίαζαν την ομάδα των θεοσεβών ως ανθρώπους οι οποίοι τάχα αποζητούσαν κάτι “πνευματικότερο” από την “υλιστική” ελληνική θρησκεία των ζωοθυσιών». Τέτοιου είδους υποθέσεις αποκλείονται επειδή οι ζωοθυσίες ήταν χαρακτηριστικό και του ιουδαϊσμού. Έπειτα η ιστορικός, τονίζοντας συνεχώς ότι δεν υπάρχουν πολλές μαρτυρίες, εκφράζει με επιφύλαξη δικές της πιθανές υποθέσεις. Μια απ’ αυτές είναι πως οι «θεοσεβείς» πιθανώς δεν απέβαλλαν ποτέ οριστικά τις ειδωλολατρικές τους συνήθειες.
Σκοπός της Πετροπούλου δεν ήταν εκ των πραγμάτων να μας πείσει για την απάντηση που επιχείρησε να δώσει στο παραπάνω ζήτημα, αλλά να μας φανερώσει τους προβληματισμούς της και ενδεχομένως να μας κάνει κοινωνούς σε αυτούς.

Η καθοριστική τομή του χριστιανισμού

«Η μετάβαση από τον Παγανισμό στο χριστιανισμό επέφερε πολλές μεταβολές στον ελληνικό κόσμο. Καμία ωστόσο δεν επηρέασε σε τέτοιο βαθμό τον καθημερινό βίο όσο η αντίληψη για τον θάνατο». Ο Δημήτρης Κυρτάτας στο άρθρο του «Περί νεκρών και κεκοιμημένων» επιχειρεί να μας φανερώσει τον καθοριστικό ρόλο που είχε η χριστιανική ιδεολογία περί θανάτου στις ζωές των πιστών και στη διάδοση της νέας θρησκείας. Ξεκινά λοιπόν παρουσιάζοντας την ιστορία των κοιμητηρίων και την εξέλιξη αυτών από τόπους ανάπαυσης των μαρτύρων σε τόπους ενταφιασμού των απλών πιστών. Έπειτα, για να γίνουν σαφείς οι ριζικές αλλαγές που επέφερε η χριστιανική αντίληψη όσον αφορά το ζήτημα του θανάτου στον τρόπο ζωής των Ελλήνων, ο Κυρτάτας παραθέτει αρχικά τις πεποιθήσεις των τελευταίων, σύμφωνα με τις οποίες το νεκρό σώμα ήταν μίασμα και οι θεοί απομακρύνονταν από τους ετοιμοθάνατους για να μην μολυνθούν. Αντίθετα, κατά τις χριστιανικές αντιλήψεις, ο Θεός όχι μόνο δεν απομακρύνεται από τον ετοιμοθάνατο, αλλά βρίσκεται στο πλάι του και τον περιμένει για να κρίνει αν θα μείνει κοντά του αιωνίως. Η αθανασία και η σωτηρία της ψυχής πάλι, που αποτελούν το θεμέλιο του χριστιανικού δόγματος, δεν είχαν απασχολήσει καθόλου την πλειονότητα των Ελλήνων.
Κατόπιν ο Κυρτάτας αναδεικνύει πώς οι νέες αυτές αντιλήψεις επηρέασαν ιδιαίτερα τον ελληνικό κόσμο. Δίνει ως παράδειγμα την ακραία περίπτωση των ασκητών, οι οποίοι αποστρέφονται κάθε είδους σωματική ή υλική απόλαυση, αδιαφορώντας ακόμα και για τις βασικές ανάγκες της καθημερινής τους διαβίωσης, αφού για εκείνους η επίγεια ζωή είναι ένα είδος προετοιμασίας για την μεταθάνατον. Κι ενώ το πρότυπο συμπεριφοράς των αναχωρητών δεν το ακολούθησαν πολλοί, είναι γεγονός πως κάποιες από τις χριστιανικές αντιλήψεις περί θανάτου ο πλέον εκχριστιανισμένος ελληνικός κόσμος τις αποδέχτηκε ανεπιφύλακτα. «Αφομοίωσε σε τέτοιο βαθμό την ενεργό συμμετοχή της Εκκλησίας στη διαχείριση του θανάτου ώστε ταφή χωρίς νεκρώσιμη ακολουθία έγινε (σχεδόν) αδιανόητη».

Το «φιλοσοφικό αίνιγμα» της Αγίας Τριάδας

Στο άρθρο του αφιερώματος με τίτλο «Η ελληνική κληρονομιά στον χριστιανισμό» ο Μάριος Μπέγζος, αφού προβάλλει την πολυπλοκότητα του τριαδικού δόγματος, επιχειρεί να καταδείξει πώς αυτό διαφοροποιεί τη χριστιανική θρησκεία από τις άλλες. Κατόπιν παρουσιάζει με ποιο τρόπο η επιστήμη της θεολογίας προσπάθησε να επιλύσει «το σοβαρότατο φιλοσοφικό αίνιγμα που υποκρύπτεται στην τριαδικότητα του θείου», αξιοποιώντας τους όρους της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας: «φύσις», «ουσία», «υπόστασις», «πρόσωπον». Η έννοια της φύσης/ουσίας προσδιορίζει κάτι που είναι άυλο και αφηρημένο, ενώ η έννοια της υπόστασης/προσώπου το ακριβώς αντίθετο. Η θεότητα αντιστοιχεί στη φύση και ο Πατήρ ο Υιός και το Πνεύμα στην υπόσταση. Παρακάτω ο Μπέγζος χρησιμοποιεί αυτούς τους όρους για να δείξει την ουσιαστική πλέον διαφοροποίηση του εκχριστιανισμένου ελληνισμού από τον προχριστιανικό, η οποία έγκειται στο τι προηγείται: η ουσία ή το πρόσωπο; Η προχριστιανική φιλοσοφία ήταν ουσιοκρατική και πολυθεϊστική, σε αντίθεση με τη νέα θρησκεία που είναι προσωποκρατική και μονοθεϊστική. Μονοθεϊστική είναι βέβαια και η ιουδαϊκή θρησκεία. Η διαφορά της με την χριστιανική συνίσταται στο ότι η νέα θρησκεία είναι τριαδολογική, ενώ η ιουδαϊκή μοναδολογική.

Ο σκελετός μιας πραγματείας

Οι μελετητές του αφιερώματος αξιοποιούν τις πηγές και τις μαρτυρίες που διαθέτουν, για να καταλήξουν σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Παράλληλα διασαφηνίζουν φιλοσοφικές έννοιες και όρους με τις οποίες δεν είναι εξοικειωμένο το ευρύ κοινό. Για παράδειγμα στο άρθρο «Η έννοια της θεουργίας στη φιλοσοφία της ύστερης αρχαιότητας», όπου καταδεικνύεται πώς και σε ποιο βαθμό εισχωρούν οι μυστηριακές θρησκείες στα φιλοσοφικά ρεύματα και αναδεικνύονται από αυτά, ο Γιάννης Σταματέλλος επεξηγεί παράλληλα έννοιες όπως θεουργία και θεουργική πρακτική.
Έπειτα, καθώς η περιορισμένη έκταση ενός αφιερώματος δεν επιτρέπει διεξοδική ανάπτυξη των θεμάτων, οι μελετητές του συγκεκριμένου έθιξαν επιδερμικά κάποιες από τις πτυχές της μετάβασης από τον ελληνικό παγανισμό στον χριστιανισμό, πράγμα που μας φανερώνεται έμμεσα από τον επιμελητή του αφιερώματος Φώτη Τερζάκη στην εισαγωγή: «Τα κείμενα που ακολουθούν μπορούν να διαβαστούν σαν φευγαλέες νύξεις σε διάφορες όψεις και στιγμές μιας διαδικασίας την οποία καλούμαστε να ανασυστήσουμε με την φαντασία μας».
Τα ζητήματα βέβαια για τα οποία γίνεται λόγος στο εν λόγω αφιέρωμα δεν επιδέχονται απλώς νύξεις. Το θέμα του κάθε άρθρου θα μπορούσε κάλλιστα να αναλυθεί στο πλαίσιο μιας πραγματείας και το καθένα από τα κείμενα να αποτελεί, αν όχι την εισαγωγή της, σίγουρα τον σκελετό της. Θα ήταν άδικο ωστόσο να μην αναγνωρίσουμε την διόλου ευκαταφρόνητη προσπάθεια αυτών των ανθρώπων που με επιμέλεια επέλεξαν να εκλαϊκεύσουν πλήθος πληροφοριών, εκθέτοντάς μας το απόσταγμα.

Μαρία Άρχων

Ο μαγικός κόσμος της Aποικίας

2009-03-22T21:24:00.004+02:00

Ιωάννα Μπουραζοπούλου,
Τι είδε η γυναίκα του Λωτ;
Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2007, σελ. 482

Τι να είδε, άραγε, η γυναίκα του Λωτ; Με αυτήν την απορία ξεκίνησα να διαβάζω το τρίτο μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου. Η συγγραφέας όχι μόνο κατάφερε να ικανοποιήσει αυτήν μου την περιέργεια, αλλά ταυτόχρονα με μετέφερε και σε έναν τέλεια επινοημένο κόσμο, που με τόση φαντασία έπλασε.

Η ΕΠΗΡΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΛΕΤΙ ΑΛΑΤΙΟΥ

Η συγγραφέας μας ταξιδεύει σαράντα αιώνες μετά την βιβλική καταστροφή στα Σόδομα και τα Γόμορρα. Η γεωγραφική κατανομή του πλανήτη αλλάζει, καθώς η Μαύρη Θάλασσα κατά ένα μυστήριο λόγο υπερχειλίζει. Ένα βιολετί αλάτι αναβλύζει από εκεί όπου παλιότερα βρίσκονταν τα Σόδομα, μαγεύοντας τους πάντες με την γεύση του. Εκεί λοιπόν, για χάρη του νέου αυτού προϊόντος, που η δύναμη του πλέον ξεπερνά την δύναμη του χρυσού, δημιουργεί η Κοινοπραξία των Εβδομήντα πέντε την Αποικία, μια νοσηρή πολιτεία υποταγμένη στην εξόρυξη του πολύτιμου αλατιού. Οι Άποικοι, απομονωμένοι από τον υπόλοιπο πλανήτη, ζουν την δική τους πραγματικότητα, όπως η Κοινοπραξία επιλέγει να τους δώσει. Ο Κυβερνήτης Βερά - όνομα που υπάρχει και στη Παλαιά Διαθήκη- που είναι ο αρχηγός της Αποικίας, έχει επιλέξει έξι εντελώς διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους για να εκτελούν τις εντολές του.
Όταν πεθαίνει ξαφνικά ο Βερά, τα έξι αυτά πιόνια, υποχείρια της Κοινοπραξίας, βρίσκονται σε απελπιστικά δεινή θέση, αφού η εικοσαετή τυφλή υπακοή στις εντολές του Κυβερνήτη τους μετέτρεψαν σε άβουλα όντα. Τώρα, δίχως τον καπετάνιο, το πλήρωμα αδυνατεί να ελέγξει το καράβι που είναι έτοιμο να βυθιστεί. Η αταίριαστη παρέα μένει να κοιτά την καταστροφή δίχως να αντιδρά. Η κατάσταση χειροτερεύει, όταν εμφανίζεται ο νέος Κυβερνήτης. Πρόκειται για έναν νεαρό άνδρα, εκπληκτικά όμορφο και ντυμένο με περίεργα πειρατικά ρούχα. Η ξαφνική παρουσία του σαστίζει ακόμα περισσότερο τους αυλικούς. Οι νέες εντολές είναι άκρως παράλογες• μέχρι τα εικοστά γενέθλια της Αποικίας κανένας πολίτης δεν πρέπει να μάθει για τον θάνατο και την νέα άφιξη του Κυβερνήτη. Απαιτείται άκρα μυστικότητα από τους έξι ευνοουμένους, οι οποίοι θα παραμείνουν στις θέσεις και στα καθήκοντά τους μέχρι την παρουσίαση του νέου Κυβερνήτη στην γιορτή των εικοστών γενεθλίων της Αποικίας.
Οι μέρες περνούν και το χάος στην αλλόκοτη πολιτεία στεριώνει για τα καλά. Τα σύγχρονα Σόδομα, μη μπορώντας άλλο να ανταποκριθούν στις εντολές ενός ανύπαρκτου Κυβερνήτη, οδεύουν προς την πλήρη καταστροφή. Τι συνέβη εκείνο το διάστημα των δεκαπέντε ημερών; Ποιος πραγματικά ευθύνεται για τον μεθοδευμένο αφανισμό της Αποικίας;
Ο Φιλέας Μπουκ, που πολλά χρόνια τώρα εκδίδει στους Times ένα πρωτότυπο είδος σταυρόλεξου, το Επιστολόλεξο, είναι ο μόνος που μπορεί να διαλευκάνει την υπόθεση. Καλείται, λοιπόν, από την Κοινοπραξία των Εβδομήντα πέντε να κάνει για άλλη μια φορά αυτό που τόσα χρόνια έχει γίνει μόνιμη εργασία του, να μελετήσει ή καλύτερα να αφουγκραστεί τις πολυσέλιδες επιστολές που άφησαν οι έξι «παρασημοφορημένοι» λίγο πριν η φωτιά αφανίσει την Αποικία. Ο Φιλέας Μπουκ έχει να αντιμετωπίσει τις πιο πολυσύνθετες επιστολές της ζωής του και να αποκωδικοποιήσει πράγματα που κανείς δε μπορεί να φανταστεί.

ΦΑΝΤΑΣΙΑ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ;

Η πλοκή του πολυσέλιδου μυθιστορήματος δίνεται έξυπνα σε δυο παράλληλες αφηγήσεις: από την μια έχουμε το τώρα, όπου μέσα από τα μάτια του Φιλέα Μπουκ βλέπουμε τον δύσκολο αγώνα που του έχει ανατεθεί, να βρει τον δολοφόνο του Κυβερνήτη και να μάθει τι ακριβώς συνέβη εκείνες τις δεκαπέντε ημέρες. Από την άλλη, δίδονται οι ίδιες οι επιστολές -όπως τις έχει οργανώσει ο Μπουκ- μεταφέροντάς μας στο παρελθόν και στις δεκαπέντε εκείνες εφιαλτικές μέρες. Έχουμε, έτσι, την ευκαιρία να γνωρίσουμε τους έξι αυτούς ανθρώπους καλύτερα μέσα από την ίδια τους την φωνή. Δεν ήταν λίγες οι φορές όπου ταυτίστηκα με κάποιον από τους ήρωες νιώθοντας κι εγώ την ίδια αγωνία μ’ εκείνους. Οι επιστολές προσδίδουν στο μυθιστόρημα ζωντάνια και παραστατικότητα, ενώ η εναλλαγή παρόντος και παρελθόντος εντείνουν την αγωνία μας σχετικά με την εξέλιξη των δυο παράλληλων ιστοριών. Τα συμπεράσματα που βγάζει ο Φιλέας Μπουκ στο τέλος του βιβλίου είναι άκρως αιφνιδιαστικά και ανατρεπτικά προκαλώντας μεγάλη έκπληξη στους αναγνώστες.
Ο επινοημένος κόσμος της Μπουραζοπούλου είναι τέλεια πλασμένος. Τα φανταστικά στοιχεία επιτείνουν την αίσθηση του απόκοσμου και του μη πραγματικού. Η ατμόσφαιρα που δημιουργείται είναι ιδιαίτερη, καθώς ο περίεργος καιρός και η αίσθηση απομόνωσης είναι γνωρίσματα της Αποικίας. « Δεν ξεχωρίζεις εποχές, διαρκές λιοπύρι και αμμοθύελλες, ζέστη και ασφυξία. Ο άνεμος δέρνει, αλλά δεν δροσίζει. Άνυδρη, άδενδρη κι άγονη, μια γυμνή φλούδα γης σαν τσόφλι αβγού, μήτε φρύγανο, μήτε πουλί, μήτε ψάρι, ακόμη και τα φίδια δεν την καταδέχονται, ούτε σκορπιός δεν την περπατά.» Οι έξι αυλικοί παρουσιάζονται με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ τους, χαρακτηριστικά που ταιριάζουν όμως τέλεια στην ιδιοσυγκρασία του καθενός.
Η ρέουσα γλώσσα που είναι ιδιαίτερα δουλεμένη διευκόλυνε την ανάγνωσή μου. Στο σύνολό του το βιβλίο με μάγεψε και ταυτόχρονα με ταξίδεψε στην απομακρυσμένη Αποικία. Έγινα κι εγώ κατά κάποιο τρόπο κάτοικος στα σύγχρονα Σόδομα, νιώθοντας την αγωνία, την απόγνωση και την απελπισία των αποίκων και δη των αυλικών.
Με μια ανάσα τελείωσα το βιβλίο, παρά τον όγκο του, νιώθοντας πλήρης με την εικόνα του γέρο-Μπουκ στο μυαλό μου να λιάζεται ευτυχισμένος πλέον σε κάποια παραλία της Μεσογείου απολαμβάνοντας επιτέλους τη ζωή που δεν έζησε. Από τα καλύτερα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει και ίσως το μοναδικό που κατάφερε τον φανταστικό κόσμο που παρουσιάζει να τον ξετυλίξει μπρος στα μάτια μου ως πραγματικό. Τίποτα δεν είναι τυχαίο, ούτε και το βραβείο που πήρε το μυθιστόρημά στο περιοδικό «δέκατα».

Ρένα Μπενιουδάκη

Περίπατος στην Αθήνα

2009-03-06T21:09:00.005+02:00

Κώστας Κατσουλάρης, Μικρός δακτύλιος
ΦΩΤΟΓΡ.: Καμίλο Νόλλας
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2007
ΣΕΛ.179

Έντεκα σύγχρονες ιστορίες περιλαμβάνει η τελευταία συλλογή διηγημάτων του Κώστα Κατσουλάρη Μικρός δακτύλιος, κάθε μία από τις οποίες δίνει ένα διαφορετικό τόνο, μια ατμόσφαιρα με εσωτερική ροή. Πρόκειται για «Νέες αθηναϊκές ιστορίες», οι οποίες φαίνεται να αποτελούν συνέχεια της παλαιάς αθηναιογραφίας, που έχει τις ρίζες της στον 19ο αιώνα, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την αφιέρωση του βιβλίου στον Χρήστο Βακαλόπουλο, βασικό εκπρόσωπο των «Παλαιών αθηναϊκών ιστοριών». Οι ιστορίες εκτυλίσσονται σε περιοχές γύρω από το Λυκαβηττό και την Ακρόπολη. Στη συγγραφική του δραστηριότητα περιλαμβάνονται τρία μυθιστορήματα και μία νουβέλα και δεν είναι τυχαίο ότι όλα τα βιβλία του συγγραφέα διαδραματίζονται στο αθηναϊκό κέντρο. Η Αθήνα αποτελεί πηγή έμπνευσης για αυτόν, αφού είναι η πόλη όπου μεγάλωσε και ζει μέχρι σήμερα.
Στο Παγκράτι, την Κυψέλη, το Κολωνάκι κυκλοφορούν οι ήρωες του Κατσουλάρη, που ζουν την καθημερινότητα της μεγαλούπολης, αντιμετωπίζουν τα πολλαπλά προβλήματά της και συναντούν αναγνωρίσιμα πρόσωπα της πρωτεύουσας, με απρόβλεπτες καμιά φορά συνέπειες. Τα πραγματικά στοιχεία, όπως το καφενείο Φίλιον, ο Σημίτης και ο Κωνσταντίνος Τζούμας, αναμιγνύονται με τα επινοημένα, καθιστώντας συχνά τα όρια πραγματικότητας και μυθοπλασίας ασαφή.

Μυθοπλασία ή πραγματικότητα;

Στα διηγήματα του Κατσουλάρη εναλλάσσονται διαφορετικά στιλ αφήγησης, τα οποία κατά βάση διακρίνονται σε δύο είδη: Πρωτοπρόσωπη αφήγηση, με ενδοδιηγητικό αφηγητή, που συμμετέχει στα δρώμενα και ενίοτε είναι πρωταγωνιστής, και τριτοπρόσωπη αφήγηση. Μπορεί τα επεισόδια να είναι αυτοτελή και οι πρωταγωνιστές κάθε φορά διαφορετικοί, όμως συχνά παρασυρόμαστε από την ιδέα ότι υπάρχει ένα συνεκτικό πρόσωπο που γράφει τις ιστορίες, μέσα από τις οποίες καθρεπτίζεται η δική του ζωή, η βαθύτερη αλήθεια του. Θα μπορούσε έτσι κανείς να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι τα γεγονότα έχουν συμβεί στην πραγματικότητα, συμπέρασμα διόλου παράδοξο, αφού παρουσιάζονται άκρως ρεαλιστικά. Τελειώνοντας λοιπόν την ανάγνωση του βιβλίου, η απορία παραμένει: Πρόκειται για πλαστές διηγήσεις με ποικιλία ως προς την αφήγηση ή για πραγματικά βιώματα ενός προσώπου, ίσως και του ίδιου του γράφοντος;

Κοινοί τόποι

Η θεματική είναι κοινή στα δώδεκα αυτά διηγήματα και αφορά κατά κύριο λόγο τη ζωή στη σύγχρονη κοινωνία. Ο συγγραφέας αγγίζει κάθε πτυχή της πόλης, επιλέγει θα μπορούσαμε να πούμε κομμάτια της Αθήνας: Από τους φοιτητές, με τους νεανικούς προβληματισμούς τους, την ανυπακοή σε οτιδήποτε τετριμμένο και την αδυναμία τους να εξηγήσουν τα γεγονότα γύρω τους, μέχρι τα πολιτικά ζητήματα που απασχολούν τους κατοίκους της πόλης και τις συμβατικές φιλικές και ερωτικές σχέσεις. Η μοναξιά και το άγχος που βιώνει ο άνθρωπος, η απιστία, η αλλοτρίωση των κατοίκων της πρωτεύουσας και η δύσκολη συνύπαρξη μέσα σ’ αυτή, οι μικροκλοπές και η συμβίωση αλλοεθνών στο ίδιο περιβάλλον, είναι μερικά ακόμη ζητήματα που θίγονται στο βιβλίο αυτό.
Ένας άπιστος σύζυγος, που διατηρεί εξωσυζυγική σχέση, ταυτόχρονα συνευρίσκεται ερωτικά με την οικιακή βοηθό, ενώ σε μία τρίτη επίδοξη ερωμένη, την οποία γνώρισε μέσω internet, στέλνει στη θέση του κάποιο φίλο. Ένα ανδρόγυνο, χάνεται μέσα στο πλήθος που συρρέει στο θέατρο και μετά την κρίση πανικού του συζύγου αποχωρεί εσπευσμένα, ενώ στην έξοδο συναντά τον συγγραφέα του έργου, ο οποίος αναζητά εναγωνίως τον «Ιδανικό θεατή». Ένας μοναχικός ήρωας, εξαιτίας της ανασφάλειας και του άγχους για τη δουλειά, οδηγείται σε μια νύχτα αϋπνίας, καθώς και ένα μικρό κορίτσι που σε μία «Άσκηση ετοιμότητας» της πυροσβεστικής βιώνει έναν οδυνηρό θάνατο, είναι κάποιες από τις φαινομενικά ασύνδετες μεταξύ τους, αλλά με κοινό πυρήνα εικόνες των διηγημάτων του Κατσουλάρη.
Ομοιότητες υπάρχουν και ως προς τον τρόπο γραφής. Η γλώσσα είναι απλή και καθημερινή, με λέξεις και φράσεις-δάνεια από το λεξιλόγιο των νέων. Η βωμολοχία χρησιμοποιείται κατά κόρον, ενώ σε ορισμένα σημεία εντοπίζεται χιουμοριστικός ζήλος. Μία αίσθηση αδιεξόδου, κατάρρευσης και απαισιοδοξίας αιωρείται στην ατμόσφαιρα από την αρχή έως το τέλος του βιβλίου. Οι διάλογοι είναι συχνοί, αν και κυριαρχεί η εσωτερική ροή του λόγου. Πρόκειται για ένα είδος εσωτερικού μονολόγου, που επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει τις ενδόμυχες σκέψεις των ηρώων, συχνά χωρίς παύσεις, τη μία μετά την άλλη. Λέω ψέματα. συνέχεια πιάνω τον εαυτό μου να λέει ψέματα. δεν το ξέρω από τα πριν το νιώθω ακριβώς τη στιγμή που το εκστομίζω. στη μέση σχεδόν της φράσης αισθάνομαι να με τρυπούν χίλιες βελόνες. μα τι λέω τώρα; σκέφτομαι. πώς στο διάολο μου ήρθε να αραδιάσω τέτοια μπαρούφα; κανονικά αν υπήρχε στοιχειώδης δικαιοσύνη σ’ αυτό τον κόσμο θα έπρεπε κάποιος να με αρχίσει στα χαστούκια. Σκέφτομαι. είναι μερικές φορές που απλώς κάθομαι και σκέφτομαι. δεν το διαπραγματεύομαι. είμαι αποφασισμένος να οδηγήσω το αρχικό ερέθισμα στις ύστατες συνέπειες του. Για παράδειγμα: απλώς σκέφτομαι.

Βασικές επιδιώξεις

Ο Κατσουλάρης πετυχαίνει να αποκαλύψει την σπασμένη και διαμελισμένη ατομικότητα των πρωταγωνιστών του, οι οποίοι ζουν προσαρμοσμένοι στον τρόπο που επιβάλλει η εποχή μας. Επιπλέον, επιχειρεί να φωτίσει τις σκοτεινές όψεις της πόλης και να παρουσιάσει την πλήρη μετάλλαξη της σύγχρονης Αθήνας μέσω της αποσπασματικής προσέγγισής της. Σ’ αυτό συνεισφέρει και η εικονογραφία. Η πρωτότυπη τεχνική που χρησιμοποιείται, με τις φωτογραφίες να είναι τραβηγμένες από κινητό τηλέφωνο, δίνουν την αίσθηση μια παράλληλης αφήγησης με εικόνες.
Θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ο Κατσουλάρης πραγματεύεται άψογα τα καθημερινά αυτά θέματα, με εξαίρεση τις ερωτικές περιπτύξεις των ηρώων του, τις οποίες αποδίδει κάπως άτσαλα ως προς τη χρήση της γλώσσας. Ακόμη όμως και σε αυτά τα προβληματικά κομμάτια του βιβλίου, υπάρχουν πάντοτε, λανθάνουσες ενίοτε, οι αντιλήψεις του συγγραφέα για τον σαφώς διαφοροποιημένο τα τελευταία χρόνια τρόπο ζωής στην πρωτεύουσα.

Αυγή Παύλου

Η Κόκκινη πλατεία της ανελευθερίας

2009-02-24T15:48:00.006+02:00

Ντέιβιντ Γκούρεβιτς, Από τον Λένιν στον Λένον
Μτφ. Κωστής Αρβανίτης
Εκδ. Μελάνι 2005 σελ. 418

Ο Ντέιβιντ Γκούρεβιτς στη μαρτυρία Από τον Λένιν στον Λένον σκιαγραφεί τη Σοβιετική Ένωση της δεκαετίας του ’60, περιγράφοντας παράλληλα την πολύπλοκη προσωπική του διαδρομή. Οι αναμνήσεις οργανώνονται σε τέσσερα κεφάλαια. Ξεκινά με τα βιώματα της παιδικής ηλικίας, όταν ο ίδιος και η οικογένειά του ζούσαν στο Σιζράν, στις όχθες του Βόλγα, όπου τελείωσε το λύκειο. Τα μέλη και οι περιπέτειες της οικογένειας περιγράφονται με λεπτομέρειες. Έπειτα μεταφερόμαστε στη Μόσχα, όπου ο νεαρός Γκούρεβιτς σπουδάζει αγγλική γλώσσα στο Μεταφραστικό Τμήμα του Ινστιτούτου Ξένων Γλωσσών. Διάφορα περιστατικά που συμβαίνουν στη σχολή επιδρούν σημαντικά στην προσωπικότητά του και αναπτύσσουν ακόμη περισσότερο την κριτική του σκέψη. Μετά την αποφοίτησή του δεν επιλέγεται για επαγγελματικά ταξίδια στο εξωτερικό. Αποφασίζει λοιπόν να εργαστεί ως ξεναγός, μεταφραστής, δάσκαλος αγγλικής γλώσσας, αλλά και να καταλάβει μια θέση στο Ινστιτούτο άνθρακα. Ταυτόχρονα δημιουργεί τη δική του οικογένεια, αποκτώντας σύζυγο και παιδί. Η εξιστόρηση κορυφώνεται όταν συνειδητοποιεί ότι δεν αντέχει πλέον να ζει στην καταπιεστική Ρωσία και αποφασίζει να μεταναστεύσει. Μετά από εξαντλητικές προσπάθειες φτάνει το 1976 στις ΗΠΑ, στο Σέντ Λούις. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα επισκέπτεται την πατρίδα του και διαπιστώνει ότι «το Κόμμα έχει χαλαρώσει τα χαλινάρια αλλά απέχει πολύ από το να τα αφήσει εντελώς».
Σ’ αυτήν τη λογοτεχνικού τύπου αυτοβιογραφία συγγραφέας, αφηγητής και ήρωας ταυτίζονται. Ωστόσο, μπορούμε σε ορισμένα κομμάτια της αφήγησης να μην προχωρήσουμε σε ταύτιση αφηγητή και ήρωα, και να διακρίνουμε δύο εαυτούς: τον ήρωα στο παρόν και τον ήρωα στο παρελθόν. Οι εναλλαγές των δύο εαυτών είναι πολύ σωστά τοποθετημένες, με αποτέλεσμα να μην οδηγηθώ, εγώ τουλάχιστον, σε σύγχυση. Ενδιαφέρον προκαλούν και τα ετεροχρονισμένα σχόλια του ήρωα από το παρόν, τα οποία δεν θα μπορούσαν να έχουν ειπωθεί από τον ήρωα τη δεδομένη στιγμή. Δεν λείπουν βέβαια και κάποια μικρά παραστρατήματα στη γραμμική πορεία της αφήγησης, όπως για παράδειγμα, να παρουσιάζεται ένα επεισόδιο της ζωής του ήρωα πρωθύστερα, ενώ θα έπρεπε να εκτεθεί παρακάτω.
Παρόλο που το έργο αυτό αποτελεί αυτοβιογραφία, ο συγγραφέας φωτίζει όλα τα πρόσωπα που αναφέρονται, είτε πρόκειται για πρωτεύοντα είτε για δευτερεύοντα στοιχεία της αφήγησής του. Για κάθε πρόσωπο που παρουσιάζεται ο αναγνώστης μπορεί να σχηματίσει πλήρη εικόνα τόσο για την εξωτερική του εμφάνιση όσο και για τον χαρακτήρα του. Συνεπώς ο Γκούρεβιτς αποδεικνύεται πολύ ικανός στη δημιουργία ανθρώπινων πορτραίτων.

Η καταστροφική παρέμβαση του Κόμματος

Η επιτυχία όμως του βιβλίου βασίζεται στην αμεσότητα με την οποία παρουσιάζονται τα μέσα της καταλυτικής παρέμβασης του Κόμματος στην καθημερινότητα, τον ψυχισμό και τους ανθρώπινους δεσμούς του Σοβιετικού πολίτη. Το κόμμα ελέγχει τα πάντα: τα σχολεία, τους κινηματογράφους, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, τη μουσική, τους ανθρώπους με μόνιμη απασχόληση. Ο Σοβιετικός πολίτης της δεκαετίας του ’60 πρέπει να ήταν το πιο «ανθεκτικό είδος» στον κόσμο. Ήδη απ’ το σχολείο έπρεπε να αποφασίσει αν του άρεσε να εξουσιάζει ή αν προτιμούσε να είναι ένας απ’ το κοπάδι και να δέχεται χωρίς αντιδράσεις τις αποφάσεις των συνεδριάσεων. Έπρεπε να απαγγέλλει ποιήματα για τον Λένιν και να συμμετέχει στις τελετές της Λενινιστικής νεολαίας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι τα δύο βασικά μαθήματα στη σχολή που σπούδασε ο Ντέιβιντ ήταν Μαρξισμός-Λενινισμός και Στρατιωτική Εκπαίδευση. Υπήρχε μόνο μία αλήθεια κι αυτή βρισκόταν στα έργα του Λένιν και στις αποφάσεις των συνεδρίων του κόμματος. Ενώ αφίσες που διαλαλούσαν την ηγεμονία του κόμματος διακοσμούσαν πολλά κτίρια.
Πώς σας φαίνεται επίσης η απαγόρευση οποιουδήποτε πληροφοριακού στοιχείου για τον έξω κόσμο, για τον κόσμο πέρα απ’ τα όρια της Σοβιετικής Ένωσης; Δείγμα απομόνωσης είναι το λιγότερο που μπορούμε να πούμε. Οι κινηματογράφοι, όπως μας πληροφορεί ο συγγραφέας μας, έπαιζαν κυρίως σοβιετικά έργα πατριωτικού περιεχομένου. Κάθε δυτική μουσική απ’ τους Beatles μέχρι τον Τζέιμς Μπράουν απαγορευόταν, ενώ οι δημοσιογράφοι δεν ήταν το μέσο για να φτάσεις στην αλήθεια αλλά το φερέφωνο της γραμμής του κόμματος. Οποιαδήποτε επαφή με αλλοδαπό μπορούσε να σε στιγματίσει κοινωνικά και να καταστρέψει την επαγγελματική σου πορεία. Τα γράμματα που έφταναν απ’ το εξωτερικό ελέγχονταν πριν παραδοθούν, ενώ ακόμα και οι ξεναγοί έγραφαν αναφορές για τους επισκέπτες της χώρας. Αμφισβητούμενης ηθικής δεν ήταν μόνο οι αλλοδαποί αλλά και οι Εβραίοι που διέμεναν στη χώρα. Πολλές φορές συναντούμε στο κείμενό μας μορφές αντισημιτισμού, των οποίων θύμα ήταν ο ίδιος ο ήρωάς μας που ήταν Εβραίος.
Πόσο τολμηρός συγγραφέας πρέπει να είσαι για να χαρακτηρίσεις το πολιτικό σύστημα της εποχής «καθεστώς μόνιμης αυτολογοκρισίας»! Πόσο δίκαια δηλώνει ο Γκούρεβιτς ότι θα προτιμούσε να του είχαν μιλήσει ανοιχτά για τη φύση του κομμουνισμού. Πόσο εύστοχα αποδεικνύει ότι ο δογματισμός και ο φόβος είχαν φιμώσει τους ανθρώπους και τους είχαν οδηγήσει σ’ έναν εφ’ όρου ζωής συμβιβασμό.

Η καθημερινότητα στη Ρωσία της δεκαετίας του ’60

Εκτός όμως απ’ τις πολιτικές αποκαλύψεις ο συγγραφέας παρέχει πληροφορίες και για άγνωστες πτυχές της καθημερινής ρωσικής πραγματικότητας. Κλίμα τρομοκρατίας επικρατούσε σε πολλές ρωσικές επαρχιακές πόλεις. Κυριότερος παράγοντας ήταν η επίδραση του Γκουλάγκ, δηλαδή των στρατοπέδων συγκέντρωσης για καταναγκαστική εργασία, τα οποία υπέθαλπαν εγκληματική κουλτούρα. Μια άλλη σημαντική πτυχή της ζωής στη Ρωσία ήταν το ποτό. Τα παιδιά έπιναν κρασί από εννιά χρονών και οι ενήλικες δε ζούσαν στιγμή χωρίς ένα μπουκάλι βότκα: «δεν υπάρχει τίποτα εορταστικό στο ρωσικό μεθύσι. Βρομάει απελπισία και απογοήτευση που συμπληρώνονται με μια ασυγκράτητη παρόρμηση ν’ αποκαλύψεις τον εαυτό σου». Κάνει λόγο και για τεράστια οικονομική κρίση, για έλλειψη αγαθών προς πώληση, για τη φτώχεια την οποία βιώνει μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Ασκεί επίσης κριτική στις οπισθοδρομικές ιδέες της εποχής, όπως για παράδειγμα στην απαγόρευση συμβίωσης με το σύντροφό σου πριν το γάμο. Εντύπωση προκαλεί, περισσότερο σ’ εμένα παρά στους γνώστες των συνθηκών της εποχής, η παρατήρηση του ήρωα ότι η Ρωσία βρισκόταν πολύ πίσω τεχνολογικά και οικονομικά απ’ τους Αμερικανούς και κοινότοπα αντικείμενα, όπως το πλυντήριο, φάνταζαν στα μάτια των ντόπιων θησαυροί.

Η αξία της ελευθερίας

Εμείς που γεννηθήκαμε σε δημοκρατικό καθεστώς δεν ξέρουμε τι σημαίνει να ορίζεται η ζωή μας από διάφορα επίπεδα ανελευθερίας, δεν εκτιμούμε την ελευθερία επιλογής. Όμως ο Ντέιβιντ Γκούρεβιτς που αγωνίστηκε να την αποκτήσει μας υπενθυμίζει: «η ελευθερία είναι σαν τον πλούτο. Αν δεν έχεις πού να την ξοδέψεις ή με ποιον να τη μοιραστείς, τότε χάνει την αξία της». Και συμβουλεύει όσους δεν έχουν καταφέρει ακόμη να την αποκτήσουν, ή δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι κάποιοι τους αφαιρούν αυτό το ύψιστο δικαίωμα της ανθρώπινης ύπαρξης: «Και αν η ελευθερία φαντάζει καμιά φορά σαν φορτίο, είναι ένα φορτίο που αξίζει να το υποστείς. Κι επειδή είναι ακριβός προορισμός, αξίζει επίσης όλα τα παραστρατήματα και τα σκουντουφλήματα που θα σου τύχουν στο δρόμο».

Κοραλία Λουλάκη

Τιμωρία στον κόσμο των ανθρώπων ή στην ουράνια βασιλεία

2009-02-24T15:39:00.004+02:00

Πέτρος Μάρκαρης, Παλιά, πολύ παλιά
Εκδόσεις Γαβριηλίδης 2008 σελ.317

Πόσο ανεκτικός πρέπει να είναι ένας μυθιστοριογράφος για να δικαιώσει μια δολοφόνο τεσσάρων ανθρώπινων ψυχών! Μια δολοφόνο όμως αγγελικά πλασμένη, σε αρκετά προχωρημένη ηλικία και με σύμμαχό της την ιδέα της δικαιοσύνης και το Θεό. Θύματά της, άνθρωποι που πάτησαν επί πτωμάτων για να πλουτίσουν, και κατ’ επέκταση να ευτυχήσουν, άνθρωποι με κύρια στοιχεία του χαρακτήρα τους τον εγωκεντρισμό, την κακία, τις αναρίθμητες αμαρτίες. Τ’ όνομά της, Μαρία Χάμπου. Αυτή είναι η ηρωίδα του αστυνομικού μυθιστορήματος του Πέτρου Μάρκαρη, η ενσάρκωση της Θείας Δίκης, στο πραγματικό πρόσωπο της οποίας αφιερώνει και το έργο του ο συγγραφέας μας.
Ας περάσουμε όμως λίγο διεξοδικότερα στην πλοκή του μυθιστορήματος. Ο αστυνόμος Χαρίτος και η σύζυγός του Αδριανή, στενοχωρημένοι απ’ τη συμπεριφορά της κόρης τους, αποφασίζουν να επισκεφθούν την Κωνσταντινούπολη. Το πρόγραμμά τους, το οποίο περιλαμβάνει περιηγήσεις στα αξιοθέατα της Πόλης και στα περίφημα εστιατόρια με σκοπό να γευθούν την πολίτικη κουζίνα, διαταράσσεται εξαιτίας της ανάγκης για εκπλήρωση επαγγελματικών καθηκόντων του αστυνόμου Χαρίτου. Μία ενενηντάχρονη γυναίκα με καταγωγή απ’ τον Πόντο σκοτώνει τον αδελφό της στη Δράμα, έπειτα μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη και διαπράττει άλλους τρεις φόνους με φονικό όπλο το παραθείο. Παράλληλα όμως επισκέπτεται κάποιους ανθρώπους για να τους ευχαριστήσει. Αυτήν την ιδιότροπη δολοφόνο προσπαθεί να συλλάβει ο Χαρίτος σε συνεργασία με την τουρκική αστυνομία και κυρίως με τον Τούρκο αστυνομικό Μουράτ. Εκτυλίσσεται λοιπόν ένα παιχνίδι εντοπισμού της Μαρίας, με τους ανυποψίαστους αστυνομικούς να μη προλαβαίνουν τα εγκλήματά της, παιχνίδι που καταλήγει στην Τραπεζούντα όπου η Μαρία, ετοιμοθάνατη και ήρεμη πια, έχει επιστρέψει στο πατρικό της για να πεθάνει. Οι δύο αστυνόμοι, παραδείγματα ευαισθησίας, την αφήνουν να ξεψυχήσει απαλλάσσοντάς την απ’ το βάρος της τιμωρίας. Ή μήπως η τιμωρία αφήνεται στην κρίση του Θεού;

Ματιά στο κοινωνικό και πολιτικό τοπίο

Μας εντυπωσιάζει η ικανότητα του συγγραφέα να εμπλουτίζει την περιγραφή των εξωτερικών γεγονότων με αναφορές στην κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Μ’ αυτόν τον τρόπο καλεί τους έμπειρους αναγνώστες, πέρα απ’ την ευχαρίστηση της ανάγνωσης, να δώσουν μια θέση και στον προβληματισμό για την πορεία του ανθρώπου ως κοινωνικού και πολιτικού όντος. Τέτοιου είδους υπαινιγμοί στη σύγχρονη πραγματικότητα είναι η σκέψη για τη σωστή αγωγή των παιδιών, για τις συνέπειες των διαζυγίων, των διαρκών αλλαγών υπουργών, της αδιάκοπης χρήσης των κινητών τηλεφώνων καθώς και το άνοιγμα των συνόρων που αποδίδεται επαρκώς με τους επισκέπτες διαφόρων εθνών, τους οποίους συναντά το ζεύγος Χαρίτου κατά τη διάρκεια της εκδρομής του. Καθόλου αδιάφορη δεν είναι η αναφορά στα χαμηλά επιδόματα των ανέργων σε αντίθεση με τους υψηλόμισθους συνταξιούχους (εδώ ο συνταξιδιώτης Δεσποτόπουλος) και στον χαρακτηρισμό της Μαύρης θάλασσας ως σκουπιδότοπο χάρη στη δράση πέντε χωρών. Ο Πέτρος Μάρκαρης αναδεικνύει τη διαρκή αντιπαράθεση των δύο λαών (Ελλήνων-Τούρκων) αλλά και των δύο πόλεων (Αθήνας-Κωνσταντινούπολης), περιεχόμενο όχι και τόσο πρωτότυπο, καθώς και άλλοι συγγραφείς έχουν γράψει γι’ αυτό. Πέρα απ’ τη γνωστή ιστορική πραγματικότητα που αντιπροσωπεύεται στο έργο μας απ’ τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών, της καταστροφής του ’22 και της μαζικής φυγής του ’64, επανέρχονται και τα πολυσυζητημένα θέματα του γάμου, του φαγητού και της θρησκείας, τα οποία φανερώνουν τις ομοιότητες αλλά και τις διαφορές των δύο πολιτισμών. Ως προς το ιστορικό παρελθόν, ο Κωνσταντινουπολίτης συγγραφέας βρίσκει την ευκαιρία να εκφράσει την πικρία και την απογοήτευση των Ρωμιών εξαιτίας της αδιάφορης στάσης που κράτησαν οι Έλληνες απέναντί τους: «έγιναν σάντουιτς ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους». Ενώ τη διαφορά θρησκείας έρχεται να συμπληρώσει η διττή ερμηνεία της μαντίλας με αφορμή τη γυναίκα του Τούρκου αστυνόμου. Με μια γρήγορη ματιά στη Μόσχα και έπειτα στη Γερμανία καταλαβαίνουμε ότι οι γυναίκες φορούν μαντίλα όχι μόνο ως ένδειξη βαθιάς πίστης αλλά και ως ένδειξη αντίστασης στο καταπιεστικό καθεστώς. Πολύ καταπιεστικό παρουσιάζεται το καθεστώς για τις μειονότητες δηλαδή τους Ρωμιούς στην Τουρκία και τους Τούρκους στη Γερμανία: «οι μειονότητες είναι πάντα ύποπτες και πάντα φταίνε».

Επιτυχίες και αποτυχίες

Παρ’ όλ’ αυτά και ένας τόσο ικανός συγγραφέας παρουσιάζει ακλόνητες παραδοσιακές αξίες δια στόματος του ήρωά του, όπως η προίκα για την ανύπαντρη κόρη, οι σπουδές του γιου, η μεγαλύτερη ισχύς του θρησκευτικού απ’ τον πολιτικό γάμο, ο διαχωρισμός των ανθρώπων σύμφωνα με την οικονομική τους κατάσταση, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι τις συμμερίζεται και ο ίδιος. Τέτοιου είδους μικροαστικές ιδέες μας κρατούν επιφυλακτικούς, σε αντίθεση με την πολύ σωστή διαπίστωση του συγγραφέα μας για την ολοένα και καλύτερη θέση της γυναίκας στη σημερινή κοινωνία. Εντύπωση μας προξενεί η εικόνα η οποία, με την επανάληψή της, παροτρύνει τους αναγνώστες να μη δυσανασχετούν με τα καθημερινά προβλήματα και άγχη τους, αλλά να χαίρονται κάθε μικρή απόλαυση της ζωής με υπόδειγμα τον αστυνόμο Χαρίτο, ο οποίος ευχαριστιέται το καθημερινό του πρωινό, κουλούρι με κασέρι. Αποτελεί απόδειξη ότι πολύ μικρά καθημερινά πράγματα γίνονται σπουδαία με την αξία που τους δίνει ο καθένας από εμάς.
Ωστόσο, διαπιστώνουμε άλλη μία παγίδα στην οποία πέφτει ο συγγραφέας μας, αυτή τη φορά όχι στο επίπεδο της ιδεολογίας αλλά της μορφής. Κουράστηκα με τις φλυαρίες του αστυνόμου Χαρίτου και επομένως του Π. Μάρκαρη στη διάρκεια ταξιδιού με αυτοκίνητο ή άλλο μέσο. Ο εξωτερικός χώρος, το περιβάλλον, οι δρόμοι, τα κτίρια ακόμη και οι περαστικοί δίνονται με τόσες πολλές λεπτομέρειες που ξεφεύγουν απ’ το σκοπό του συγγραφέα να μας μεταδώσει όσο το δυνατόν καλύτερα την εικόνα, γιατί στο μεταξύ έχουμε χαθεί. Ο θαυμασμός του τοπίου είναι λογικός χάρη στην απερίγραπτη ομορφιά της Πόλης, όμως η πληθώρα περιγραφών δεν είναι η καταλληλότερη για να δημιουργηθεί θαυμασμός και στον αναγνώστη. Ταυτόχρονα η αφήγηση δεν χάνει τη γραμμικότητά της παρά μόνο με ελάχιστες αναφορές στο παρελθόν για πληροφοριακούς λόγους και συμπληρωματικά στοιχεία. Ενδιαφέρουσα όμως είναι η παρακολούθηση των εσωτερικών σκέψεων του αστυνόμου Χαρίτου σε ορισμένα αποσπάσματα του κειμένου μας. Το πρώτο πρόσωπο αφήγησης και οι ρητορικές ερωτήσεις είναι χαρακτηριστικά μονολόγου, μέσω του οποίου παρατηρούμε τον αστυνόμο να βάζει σε τάξη τις πληροφορίες που τον κατακλύζουν. Είναι μια αποτελεσματική μέθοδος ώστε να θυμηθούν οι αναγνώστες τα μέχρι εκείνου του σημείου συλλεγμένα στοιχεία για την πορεία της δολοφόνου.

Μ’ έναν αρκετά μεγάλο αριθμό παροιμιών και γνωμικών του τύπου «το πεπρωμένο φυγείν αδύνατο», «φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» ο συγγραφέας δημιουργεί έναν επιθυμητό χιουμοριστικό τόνο στην ιστορία μας. Εξάλλου, το καθημερινό λεξιλόγιο, η κυριαρχία του διαλόγου και το λαϊκότροπο ύφος δημιουργούν το κατάλληλο περιβάλλον για τέτοιου είδους κοινότοπες εκφράσεις.
Οι ιδέες της ανθρωπιάς, της ευαισθησίας, της τρυφερότητας μας μένουν όταν κλείνουμε αυτό το βιβλίο, επηρεασμένοι/ες ίσως από την απόφαση των δύο αστυνομικών να αφήσουν την Μαρία-Θεία Δίκη στα χέρια του Θεού και όχι στον πολλές φορές άδικο γραπτό νόμο των ανθρώπων· τη Μαρία, που είχε αποφασίσει να ακολουθήσει τον παράλογο δρόμο της αυτοδικίας και να ανταποδώσει η ίδια το κακό, χωρίς τη μεσολάβηση νόμιμης αρχής. «Μερικά πράγματα είναι καλύτερα να μην τα βλέπει κανείς. Σε μερικές ώρες, το πολύ σε μερικές μέρες, θα τη συλλάβει ο Θεός. Ας την ανακρίνει αυτός».

Κοραλία Λουλάκη

Το αέναο παιχνίδι των σχέσεων

2009-02-23T22:54:00.003+02:00

Ασημένια Σαράφη, Φεγγαράδα στο δέρμα
Εκδόσεις Πατάκη 2007 σελ. 244

Η πόλη Χ γίνεται ανάστατη απ’ την επιδημία της «φεγγαράδας στο δέρμα», μιας πρωτόγνωρης αρρώστιας, η οποία πλήττει τις γυναίκες. Εκτός από τα κορίτσια της προεφηβικής ηλικίας, τις κατάκοιτες γριές και τις δόκιμες και τρόφιμες του μοναστηριού, όλες οι υπόλοιπες γυναίκες φιλοξενούν στα σώματά τους γερτά μισοφέγγαρα. Οι γιατροί δεν μπορούν να εντοπίσουν την αιτία αυτής της ασθένειας. Μετά από έρευνες κοινωνιολόγων, ψυχολόγων, ειδικών επιστημόνων, οι συντάκτες των εφημερίδων χαρακτηρίζουν στα άρθρα τους τη νόσο δείκτη σεξουαλικής πρόθεσης ή/και δραστηριοποίησης, και κάνουν λόγο για εμφάνιση του μισοφέγγαρου μετά από μια ερωτική βραδιά. Από εκείνο το σημείο και στο εξής αρχίζει μια περίοδος καυγάδων, διαζυγίων, αλληλοκατηγοριών. Μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, η ένταση εκτονώνεται και η επιδημία μισοφέγγαρων αρχίζει να υποχωρεί. Οι γυναίκες ανακουφίζονται που δε θα σημαίνεται στο εξής τόσο απροκάλυπτα η σεξουαλική τους ζωή, ενώ το μισοφέγγαρο έγινε το σύμβολο της πόλης.
Το υπερφυσικό αυτό διήγημα είναι ένα από τα 21 του βιβλίου της Ασημένιας Σαράφη Φεγγαράδα στο δέρμα και αναδεικνύει την προσπάθεια της συγγραφέως για απενοχοποίηση απ’ ό,τι έχει σχέση με τη σεξουαλική πράξη. Η πόλη Χ αποτελεί μικρογραφία της σύγχρονης κοινωνίας, η οποία ωθεί τους πολίτες της να κρατούν καλά κρυμμένη τη σεξουαλική τους ζωή. Η συγγραφέας μας θέλει να αποδείξει ότι η ερωτική πράξη είναι απόρροια της φύσης μας και ότι είναι άδικο να στιγματίζεται μια γυναίκα εξαιτίας της «γενετήσιας σεξουαλικής της πρόθεσης».

Οι ανθρώπινες σχέσεις σ’ όλο τους το μεγαλείο

Ο συνεκτικός ιστός, που φαίνεται να συνδέει όλα τα διηγήματα της συλλογής, είναι το θέμα των ανθρώπινων σχέσεων. Ξεκινάμε με τους ερωτικούς δεσμούς, συνεχίζουμε με τους οικογενειακούς, παίρνουμε μια γεύση απ’ τους συναδελφικούς, για να καταλήξουμε στη σχέση γενικά με τους ανθρώπους που ζουν γύρω μας. Ενώ η συγγραφέας δεν παραλείπει να αναδείξει και τη σύγχρονη, προβληματική σχέση των ανθρώπων με τα αντικείμενα.
Οι ερωτικές σχέσεις και το πάθος που κρύβουν μέσα τους παρουσιάζονται με λεπτομερείς περιγραφές σεξουαλικών πράξεων, καθώς επίσης και με ρομαντικές διεκδικήσεις του αντικειμένου του πόθου. Αποδεικνύεται πως ο καθένας οφείλει να εκπληρώνει την έντονη επιθυμία του έρωτα, γιατί διαφορετικά τυραννιέται και υποφέρει σε όλη του τη ζωή. Η εκπλήρωση του πόθου μπορεί να σημάνει το τέλος της σχέσης. Όμως οι δύο ερωτευμένοι, ακόμα κι αν γνωρίζουν ότι πρόκειται να έρθει το τέλος, πρέπει να προχωρήσουν, σκεπτόμενοι την εμπειρία καθεαυτή και όχι τις συνέπειές της. Μία ακόμα εντυπωσιακή διαπίστωση είναι πως ο έρωτας μπορεί να έχει τόση δύναμη, ώστε να εξαϋλώσει τον αποδέκτη του και να τον απομακρύνει απ’ το παιχνίδι αυτό, όπως περιγράφεται στο διήγημα με τον κέρινο άντρα που έλιωσε για τον έρωτά του.
Οι αντιδράσεις του σώματος και της ψυχής, εξαιτίας της απουσίας αγαπημένου προσώπου στο διήγημα «Πότε με το καλό;», φωτίζουν την αγάπη που συνδέει τα μέλη μιας οικογένειας. Βλέπουμε πώς η απουσία του άντρα-ναυτικού (πατέρα και συζύγου) κλονίζει τους δικούς του, φέρνει θλίψη και αγωνιώδη προσμονή για ένα γράμμα. Ένα ακόμα παράδειγμα της δύναμης των οικογενειακών δεσμών είναι η κοπέλα που, έχοντας χάσει όλους τους συγγενείς της, επιστρέφει στην πατρογονική εστία, την οποία δεν πόθησε ποτέ πριν, με σκοπό να διαφυλάξει ό,τι της απέμεινε από την οικογένειά της.
Εύστοχα παρουσιάζεται, σ’ ένα μικρό επεισόδιο, η ένταση και η αγωνιστικότητα μεταξύ συναδέλφων και πώς οι άνθρωποι έρχονται στα χέρια και ανταλλάσσουν βωμολοχίες για μικροπαρεξηγήσεις της καθημερινότητας. Στις παρατηρήσεις αυτές μπορεί να προστεθεί και ο τρόπος με τον οποίο η Ασημένια Σαράφη προβάλλει τις σχέσεις μας με πρόσωπα διαφορετικά, όπως οι αλλόθρησκοι, ή προβληματικά, όπως τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Παρατηρεί λοιπόν ότι η κοινωνία αντιμετωπίζει τους άντρες επιεικώς στο θέμα του έρωτα, ενώ τις γυναίκες και άλλες υποτιθέμενες αδύναμες κοινωνικές ομάδες, όπως οι κωφάλαλοι σε ένα από τα διηγήματα της συλλογής, τις κατακρίνει για τις ερωτικές τους επιθυμίες. Η συγγραφέας με τις ιστορίες που κατασκευάζει τονίζει τον ρομαντικό και διακριτικό χαρακτήρα των κωφάλαλων, την ανάγκη τους για επικοινωνία, σε αντίθεση με τους επιθετικούς, εγωιστές, υγιείς άντρες, και ταυτόχρονα θέτει στον αναγνώστη το ερώτημα γιατί η ερωτική ζωή τέτοιου είδους ατόμων πρέπει να βρίσκεται στο στόχαστρο κοινωνικής κριτικής.
Υπαινιγμός στη σύγχρονη πραγματικότητα και στην κρίση των ανθρώπινων σχέσεων μπορεί να θεωρηθεί η παρουσίαση μιας κοπέλας με εμμονή στην απόκτηση αντικειμένων. Είναι γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι ικανοποιούν τις επιθυμίες τους αγοράζοντας διαρκώς αντικείμενα, καθώς οι σχέσεις τους με τους άλλους ανθρώπους είναι προβληματικές και διακρίνονται απ’ τον έλεγχο, τη ζήλια και τη μικροψυχία.

Κάθε διήγημα και μια γυναίκα

Οι γυναίκες είναι τα κεντρικά πρόσωπα όλων των διηγημάτων της συλλογής. Η Α. Σαράφη δίνει με σαφήνεια την εικόνα της γυναίκας στη σύγχρονη κοινωνία, ενώ ταυτόχρονα προτείνει λύσεις για τον απεγκλωβισμό της απ’ τις προκαταλήψεις. Οι αδυναμίες των γυναικών δεσπόζουν ως προβληματισμός στις ιστορίες μας. Πρωταγωνιστούν γυναίκες εξαθλιωμένες, γυναίκες που δρουν άλογα ικανοποιώντας μόνο σεξουαλικές ανάγκες, γυναίκες που φτάνουν στην απόγνωση από έναν χωρισμό: «οι μέρες μου λοιπόν έχουν καταντήσει ένας φρικτός αγώνας δρόμου πάνω σε κάρβουνα, καρφιά, δόντια πριονιών και τσουκνίδες». Δεν απουσιάζει και το μοντέλο εκείνης που χάνει το μυαλό της για έναν άντρα και αλλάζει όλη της τη ζωή μόνο και μόνο με την ελπίδα να τον ξαναδεί. Σ’ αυτήν την παθητικότητα έρχεται δίκαια ν’ αντιταχθεί η συγγραφέας μας και να προτείνει ενεργοποίηση, διεκδίκηση του αντικειμένου του πόθου. Στην αγάπη και στον έρωτα δεν έχουν θέση οι καθυστερήσεις, γιατί η ζωή δεν είναι στατική αλλά γεμάτη ανατροπές. Κάτι που μπορείς να κάνεις σήμερα, καλύτερα μην το αναβάλλεις για αύριο! Ενώ μια από τις προκαταλήψεις που ανατρέπονται είναι η αντίληψη πως μια γυναίκα δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένη μόνη παρά μ’ έναν σύντροφο και παιδιά.

Η Α. Σαράφη, πέρα απ’ τις θετικές τις ιδέες, με εξέπληξε μ’ έναν ακόμη τρόπο· με την ικανότητά της να εγκιβωτίζει μια δεύτερη αφήγηση μέσα στην αφήγησή της και με το ταλέντο της να μεταδίδει απλές πληροφορίες μέσω ελκυστικών μεταφορικών εικόνων και παρομοιώσεων: «το χιόνι είναι σαν πολλές στρώσεις βαλσαμωμένου γέλιου ή πολλές στρώσεις κονιορτοποιημένων αναστεναγμών, όλες αυτές οι αντιδράσεις των ανθρώπων πάνε στον ουρανό και μαζεύονται για να πέσουν το χειμώνα ως νιφάδες».
Διαβάζοντας τη συλλογή, έχεις την εντύπωση ότι κάθε διήγημα είναι το πιο ξεχωριστό, όμως προχωρώντας στο επόμενο παίρνεις πίσω την κρίση σου, καθώς ενθουσιάζεσαι απ’ την πρωτοτυπία και αυτού του διηγήματος. Καταλήγεις λοιπόν να μη μπορείς ν’ αποκριθείς ποιο είναι αυτό που σε ταξίδεψε και σε συνεπήρε περισσότερο.

Κοραλία Λουλάκη

Ταξιδεύοντας στην μακρινή εποχή του Βυζαντίου

2009-01-10T14:55:00.006+02:00

Στρατής Χαβιαράς
Πορφυρό και μαύρο νήμα
Μτφρ.από τα Αγγλικά: Ρένα Χατχούτ
εκδόσεις Κέδρος, σελ. 327

Ένα εντεκάχρονο αγόρι, ο Βασίλης, είναι ο αφηγητής της ιστορίας και πρωταγωνιστής του βιβλίου του Στρατή Χαβιαρά Πορφυρό κα μαύρο νήμα. Το έργο γράφτηκε αρχικά στα αγγλικά, όπως και τα δύο πρώτα μυθιστορήματα του συγγραφέα, When the tree sings και The Heroic age, που μετέπειτα μεταφράστηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Με αυτό το βιβλίο μεταφερόμαστε στην εποχή της γερμανικής κατοχής σ’ ένα μικρό νησί του Σαρωνικού, την Αιγίλειψο, και βλέπουμε τα συμβάντα μέσα από την οπτική του μικρού Βασίλη, ο οποίος μετά την απώλεια των γονιών του, ζει κοντά στη θεία Μάρθα, μοναδική συγγενή του εν ζωή. Το νησί ερημώνει, το σχολείο κλείνει και οι Γερμανοί εισβάλλουν στο σπίτι τους και το επιτάσσουν. Ο ήρωάς μας αναλαμβάνει την ανεύρεση της καθημερινής τροφής και για τους δύο, καταφεύγοντας σ’ ένα «χωραφάκι» κοντά στα βουνά, απαγορευμένη και επικίνδυνη τότε περιοχή λόγω της δράσης των ανταρτών, όπου στην παιδική του φαντασία ζουν οι νεκροί πλέον συγγενείς του, τα «νερένια πλάσματα». Εκεί έρχεται σε επαφή με αντάρτες και τους παρέχει πληροφορίες σχετικά με τις βάρδιες των Γερμανών στις δεξαμενές καυσίμων, τις οποίες σχεδιάζουν να ανατινάξουν. Ο Βασίλης περιγράφει τις περιπέτειές του, εστιάζοντας σε θέματα όπως η πείνα και η εξαθλίωση εκείνης της εποχής, η πλήρης ερήμωση του νησιού, η προδοσία και η ελπίδα για καλύτερη ζωή.
Η θεία Μάρθα, μορφωμένη δασκάλα και «παραμυθού απαράμιλλη», στην ηλικία των 70 ετών τότε, αφηγείται γεγονότα της ιστορίας ανακατεμένα με μύθους και θρύλους σχετικά με βυζαντινούς ήρωες και κυρίως με τον Βασίλειο Διγενή Ακρίτα, χρησιμοποιώντας ως δήθεν πηγή των γνώσεών της τη «σαύρα των προγόνων», η οποία είναι παρούσα σε κάθε γεγονός της ιστορίας. Με ευρηματικό τρόπο καταφέρνει να κάνει τον Βασίλη ουσιαστικό μέτοχο των παραμυθιών της, αλλά και άξιο συνεχιστή των ιστοριών της, ακόμη και μετά το θάνατό της. Ο Βασίλης, έχοντας πλέον μείνει μόνος στο νησί με τους Γερμανούς, αποφασίζει να εγκαταλείψει την Αιγίλειψο λίγο πριν από τη μεγάλη έκρηξη των δεξαμενών καυσίμων των Γερμανών, αναζητώντας μία καλύτερη ζωή στη Σαλαμίνα.

Ισορροπώντας ανάμεσα στο μύθο και την πραγματικότητα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δύο παράλληλες αφηγήσεις που συμπλέκονται και συμπληρώνουν η μία την άλλη, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η ιστορία κινείται από τη σκληρή πραγματικότητα της εποχής στον κόσμο
του παραμυθιού και της φαντασίας. Πρόκειται για την αφήγηση του μικρού Βασίλη και για το μακροσκελές παραμύθι της θείας Μάρθας.
Στην ιστορία εντοπίζονται δύο χρονικά επίπεδα, το παρόν και το παρελθόν. Στο παρόν κεντρικοί ήρωες είναι ο μικρός Βασίλης και η θεία Μάρθα, ενώ στο παρελθόν παρακολουθούμε δύο ιστορίες. Από τη μία, την ιστορία της αυτοκράτειρας Ειρήνης, του γιου της Βασιλείου και του Θεόφιλου, και από την άλλη της Κασσίας και του Αστέριου, οι οποίες και εναλλάσσονται με στόχο στο τέλος να γίνουν ένα. Οι συνεχείς εναλλαγές, που διέπουν το κείμενο από την αρχή έως το τέλος, δίνουν έντονο και γρήγορο ρυθμό. Εξαίρεση αποτελούν ορισμένα τμήματα της αφήγησης της θείας Μάρθας, τα οποία δίνονται με περιττές λεπτομέρειες, με αποτέλεσμα η ιστορία να εξελίσσεται αργά και να εμποδίζει τον αναγνώστη να την απολαύσει. Δεν υπάρχει η μονοτονία της αφήγησης ενός μόνο προσώπου αλλά η αφήγηση από δύο οπτικές γωνίες. Το έργο είναι οργανωμένο σε 15 ενότητες, δομημένες με τον ίδιο περίπου τρόπο. Στο κυρίως μέρος έχουμε αρκετές επαναλήψεις φράσεων και μοτίβων και στην αρχή της κάθε ενότητας υπάρχει μία στερεότυπη έκφραση: Θα σας διηγηθώ μια ιστορία που κάποιος άλλος μου είπε κάποτε, όταν κι εγώ ήμουνα κάποιος άλλος.
Η γλώσσα είναι απλή αλλά δουλεμένη. Οι διάλογοι περιορισμένοι, αφού το κείμενο στηρίζεται κυρίως στις αφηγήσεις. Ως προς ύφος, διακρίνουμε στοιχεία πικρής ειρωνείας και έντονο λυρισμό στα παραμύθια της θείας Μάρθας και στις περιπέτειες του Βασίλη στα βουνά ως επί το πλείστον, εκεί όπου τα όρια ανάμεσα σε πραγματικότητα και φαντασία είναι δυσδιάκριτα.

Σκιαγράφηση χαρακτήρων

Ο Χαβιαράς σκιαγραφεί τους ήρωές του αποδίδοντάς τους πράξεις και ιδέες που παραπέμπουν σε ήρωες αρχαίων τραγωδιών και μύθων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η μυστική ταφή του θείου Βλάμη από τον μικρό Βασίλη παρά τις διαταγές των Γερμανών, των «Φρίτζηδων», όπως τους αποκαλούσε. Γενικότερα, ο ήρωας παρουσιάζεται ως επαναστατικός και ανυπότακτος χαρακτήρας, αφού παρά
τις απαγορεύσεις και τις προειδοποιήσεις της θείας Μάρθας πηγαίνει στα βουνά. Τα συναισθήματα και οι περιπέτειες του ήρωα αποδίδονται πολύ παραστατικά. O αναγνώστης συμπάσχει με τον Βασίλη, αγωνιά για το μέλλον του και φοβάται μαζί του. Οι ήρωες του Χαβιαρά είναι απλοί άνθρωποι• δεν ψυχογραφούνται ιδιαίτερα και δεν φαίνονται να έχουν πλούσια εσωτερική ζωή. Ο κόσμος της συνείδησης και του εσωτερικού προβληματισμού τους μας είναι άγνωστος, αλλά με καίριες παρατηρήσεις ως προς την συμπεριφορά τους, μας δίνονται οι επιθυμίες, οι αδυναμίες και οι φόβοι τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο φόβος του Βασίλη να μη μείνει μόνος, γεγονός που δικαιολογεί και τις φανταστικές συνομιλίες με νεκρούς συγγενείς.
Πρόκειται για ένα ταξίδι στο μακρινό κόσμο του Βυζαντίου και παράλληλα στη επαρχία την περίοδο της γερμανικής κατοχής. Ένα ευρηματικό, καλοδουλεμένο ως προς τη δομή και ελκυστικό μυθιστόρημα. Καλογραμμένο και με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως για τους λάτρεις του ένδοξού μας Βυζαντινίσμου.

Αυγή Παύλου

Ταξιδεύοντας στο παρελθόν

2008-11-28T21:03:00.002+02:00

Αγγελική Βόρνινγκ
Η Αδριάνα και τα κεριά
Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2007, σελ. 369

Η Αγγελική Βόρνινγκ κατάφερε με το τελευταίο μυθιστόρημά της να μας ταξιδέψει πίσω στις ταραγμένες εποχές ολόκληρου του 20ου αιώνα. Η εξέλιξη της πλοκής εντείνεται περισσότερο καθώς προσθέτει σοφά η συγγραφέας μια ιστορία μυστηρίου, δίνοντας έτσι πινελιές αστυνομικού μυθιστορήματος.

ΚΑΘΩΣ ΤΟ ΚΟΥΒΑΡΙ ΞΕΤΥΛΙΓΕΤΑΙ…

Η Αδριάνα κλείνει τα εκατό της χρόνια την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 2000 σ’ ένα γηροκομείο, παρέα με τους υπόλοιπους τροφίμους του ιδρύματος. Παρά τη μεγάλη της ηλικία κι έχοντας πλήρη πνευματική διαύγεια, αποφασίζει να παραμείνει στη ζωή, έως ότου καταφέρει να κλείσει παλιούς και νέους λογαριασμούς. Η Φαίδρα, νεοδιορισμένη ψυχολόγος στο ίδρυμα και αγαπημένη φίλη της Αδριάνας από τη πρώτη κιόλας μέρα του ερχομού της στο γηροκομείο, εξαφανίζεται μυστηριωδώς την παραμονή των Χριστουγέννων σε μια γιορτινή κρουαζιέρα που έχει διοργανωθεί από το ίδρυμα. Μη πιστεύοντας στις φήμες για αυτοκτονία, η Αδριάνα υποψιάζεται την δολοφονία, αφού σύντομα η Φαίδρα σκόπευε να ρίξει φως στο ύποπτα σκοτεινό παρασκήνιο του γηροκομείου.
Το μεγάλο σύννεφο γύρω από την εξαφάνιση γρήγορα θα διαλυθεί σε μια εκδρομή στον γενέθλιο τόπο της Αδριάνας, τη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, οι αναμνήσεις θα την γυρίσουν πολλά χρόνια πίσω, καθώς η ηρωίδα ξετυλίγει το κουβάρι της δικής της εκατόχρονης ζωής και βρίσκει την προσωπική της αλήθεια. Με φόντο τους πολυτάραχους καιρούς του 20ου αιώνα λοιπόν, υφαίνεται η ιστορία ζωής της Αδριάνας. Ξεκινώντας από τη Θεσσαλονίκη, μια τουρκοκρατούμενη ακόμα πόλη με «μωσαϊκή κοινωνία», η Αδριάνα καταφέρνει με το πέρασμα των χρόνων και των τόσο σημαντικών ιστορικών και πολιτικών γεγονότων να φθάσει στην Αθήνα, εκατό χρόνια μετά, στο τελευταίο της σπίτι, το γηροκομείο.
Ταξιδεύοντας λοιπόν, πίσω στο χρόνο, η ηρωίδα έχει να αντιμετωπίσει τους δικούς της εχθρούς και εφιάλτες και να βρει τις λύσεις στα αινίγματα της ζωής της. Οι συμπτώσεις, κύριο χαρακτηριστικό των εκατό χρόνων της, θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διαλεύκανση των μελανών σημείων της ζωής της.
Θα καταφέρει η Αδριάνα να κλείσει όλους τους ανοιχτούς λογαριασμούς με το παρελθόν; Θα μπορέσει τελικά να ανάψει τα κεριά της και να καλέσει το θάνατο;

ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

Μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματός της, η Βόρνινγκ επιδιώκει να καυτηριάσει τα κακώς κείμενα της εποχής και να προβληματίσει το αναγνωστικό κοινό, γύρω από ένα ακανθώδες κοινωνικό θέμα της χώρας μας: την τρίτη ηλικία.
Όπως όλοι, έτσι και οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας -βασανισμένοι στο πέρασμα των χρόνων και χτυπημένοι από τα αναπόφευκτα γηρατειά- έχουν δικαίωμα στη ζωή με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η συγγραφέας, παρουσιάζοντας πολλούς χαρακτήρες γερόντων από το ίδρυμα, επιδιώκει να προβάλει τη ζωή αυτών των ανθρώπων: Ο ηλικιωμένος άνθρωπος κοιτάζει προς τα πίσω να θυμηθεί όλες τις λεπτομέρειες της ζωής του και κάνει τον απολογισμό του. Συνήθως, αισθάνεται μελαγχολία γι' αυτά που δεν πρόκειται να ξανάρθουν κι άλλοτε πανικοβάλλεται, γιατί δεν πρόλαβε όλα εκείνα, που ήθελε να κάνει. Είναι η εποχή όπου ο άνθρωπος, έχοντας τη σοφία της ζωής, μπορεί να δει τον κόσμο με άλλα μάτια, να χαρεί και να δώσει σημασία σε απλά πράγματα που οι νέοι παραβλέπουν και δεν έχουν ακόμη την ωριμότητα να εκτιμήσουν.
Σεβασμός στην τρίτη ηλικία: αυτό είναι το κοινωνικό μήνυμα που τόσο έξυπνα θέλει να μας περάσει η συγγραφέας.

ΓΙΑΤΙ ΤΕΤΟΙΟ ΤΕΛΟΣ;

«Σε τόσο βαθιά ηλικία που ήταν τώρα η Αδριάνα, από τα ποικίλα που είχε ζήσει, έφερνε πάνω της πολυειδή σημάδια μαζί με της δικής της ιστορίας και των άλλων, και έτσι ο καθένας μπορούσε να καθρεφτίζεται σε όποιο του ταίριαζε. Στο τρεμούλιασμα μιας ρυτίδας, σε ένα μορφασμό των χειλιών, σε μια επαναλαμβανόμενη χειρονομία, μπορούσε να αναγνωρίσει για λίγο τον εαυτό του και ίσως να υποψιαστεί το κρυφό νήμα που συνέδεε μαγικά και μυστικά όλα τα όντα.»
Αποσπάσματα σαν το παραπάνω αποτελούν δείγματα υψηλής γραφής στο έργο της Αγγελικής Βόρνινγκ. Ωστόσο, δεν καταφέρνει να μην πλατειάσει με άσκοπες περιγραφές, που ενυπάρχουν στις σελίδες του σχετικά μεγάλου μυθιστορήματος. Από την άλλη, οι συνεχείς και ξαφνικές αναδρομές στο παρελθόν αποσυντονίζουν και μπερδεύουν τον αναγνώστη, ο οποίος στη προσπάθειά του να παρακολουθήσει και το παρελθόν και το παρόν ταυτόχρονα, χάνεται.
Ένα άλλο θέμα που με απασχόλησε είναι οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Τα γερόντια του ιδρύματος – όλοι άνθρωποι της διπλανής πόρτας-, που τελικά δεν καταφέρνουν να ολοκληρωθούν, παραμένουν δευτεραγωνιστές. Επιπλέον, το τέλος θα έπρεπε – κατά τη γνώμη μου- να ήταν πιο «δυνατό», φορτίζοντάς μας συγκινησιακά και οδηγώντας μας στην κάθαρση που πρέπει. Αντί γι’ αυτό, το μυθιστόρημα τελείωσε μονότονα και ανιαρά, διαψεύδοντας το τέλος που είχε πλάσει ο καθένας μας στη φαντασία του. Η λύση γύρω από την αινιγματική εξαφάνιση της Φαίδρας δόθηκε σταδιακά, με αποτέλεσμα να χάσουν οι αναγνώστες την αγωνία και το ενδιαφέρον που θα διατηρούσαν, εάν η λύση δινόταν στο τέλος του βιβλίου. Επιπλέον, ο θάνατος της ηρωίδας, δεν προξένησε τα συναισθήματα που περιμέναμε, ώστε κλείνοντας το βιβλίο να μας μείνει ένα γλυκό χαμόγελο ανακούφισης και πληρότητας.

Σε γενικές γραμμές πάντως, η Αγγελική Βόρνινγκ κατάφερε να μας προβληματίσει, με ένα μυθιστόρημα ώριμο και «ψαγμένο». Πρόκειται για ένα συμπαθητικό βιβλίο, που απευθύνεται σε ένα ευρύ κοινό: οι μεγαλύτεροι σε ηλικία αναγνώστες θα κάνουν ένα γρήγορο «flash back» στα παλιά και οι νέοι θα μάθουν περισσότερα μέσα από τα μάτια της γηραιάς ηρωίδας.

Ρένα Μπενιουδάκη

Μικρά παραμύθια για μεγάλα παιδιά

2008-11-19T12:39:00.015+02:00

Λιλή Ντίνα
Η ενηλικίωση των παραμυθιών
εκδόσεις ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ, 2007, σελ. 69

Κάποιοι λένε πως η Ελλάδα, χώρα της ποίησης, έχει καιρό τώρα σταματήσει να γεννά ποιητές. Ίσως μια απάντηση στην αντίληψη αυτή έρχεται να δώσει η ποιητική συλλογή της Λιλής Ντίνα. Σε μια εποχή γρήγορων ρυθμών, που δεν διακρίνεται για τον ρομαντισμό της, η δημιουργός προσπαθεί να αποτυπώσει τις σκέψεις της και να πλησιάσει το κοινό μέσω των ποιημάτων της. Η απόπειρά της αποδεικνύει ότι, αν και δύσκολη, η ποίηση είναι ακόμη παρούσα.
Η Ενηλικίωση των Παραμυθιών είναι η δεύτερη συλλογή της Ντίνα (η πρώτη έχει τίτλο Εκδότης Χρόνος, 2003) και είναι αφιερωμένη στους γονείς της. Αποτελείται από πενήντα ολιγόστιχα ποιήματα, τα οποία κατατάσσονται με βάση τη θεματική τους σε τρεις ενότητες, όπως άλλωστε είναι χωρισμένο εκδοτικά και το βιβλίο. Πριν από κάθε ενότητα η συγγραφέας έχει –έξυπνα– επιλέξει να δώσει μια φράση-υπέρτιτλο, η οποία αποτυπώνει συνοπτικά το θέμα των ποιημάτων που περιέχονται σε αυτήν. Κάθε ενότητα αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης κι όλες μαζί απαρτίζουν έναν κύκλο ζωής: από τον προσωπικό προβληματισμό, την υποκειμενική θέαση του κόσμου και την ενασχόληση με το συναίσθημα ενός ατόμου, περνάμε σε μια αντικειμενική θέαση του κόσμου και τέλος του Θεού.
Σε στίχο ελεύθερο, με το βάρος της φράσης να πέφτει στο ρήμα ή το ουσιαστικό, η Ντίνα καταφέρνει να συνθέσει μια έντονα εκφραστική ποίηση, χωρίς βαρύγδουπες εκφράσεις εντυπωσιασμού.
Με μια πρώτη ανάγνωση της συλλογής μπορεί κανείς να διακρίνει την ευαισθησία της δημιουργού, καθώς και την ανάγκη της να εξωτερικεύσει αισθήματα και προσωπικές αλήθειες, οι οποίες τελικά αφορούν όλους μας.
Κεντρικό θέμα στην ποίηση της Λιλής Ντίνα είναι ο έρωτας και όλα τα συναισθήματα που πηγάζουν από αυτόν. «Είχε ένα πέλαγος τεράστιο η καρδιά του/ Αλλιώς δεν εξηγείται πού πνίγηκαν τόσοι έρωτες», αυτή είναι η φράση που επιλέγει η Ντίνα ως εισαγωγική της πρώτης ενότητας. Έτσι αρχίζουν να ξετυλίγονται σιγά σιγά ποιητικά γραμμένες σκέψεις για τον έρωτα, την ρευστότητά του (αλλά και την ρευστότητα της ίδιας της ζωής), την προσδοκία που γεννά στην ανθρώπινη ψυχή και τη συντριβή που προκαλεί η διάψευση αυτής της ίδιας προσδοκίας. Και η μοναξιά, ως το συναίσθημα που πνίγει τον άνθρωπο όταν δεν βιώνει τον έρωτα ή δεν καταφέρνει να τον κερδίσει, θεματοποιείται σε κάποια από τα δεκαεννέα πρώτα ποιήματα της συλλογής.
Η δεύτερη ενότητα διαφοροποιείται θεματικά, καθώς τώρα ο “φακός” περνά από το υποκείμενο στον κόσμο. Η ποιήτρια θέλει να εκφράσει τη δυσφορία που της προκαλεί η εξωτερική πραγματικότητα, να δείξει τον κόσμο μέσα από τα μάτια της: έναν κόσμο διάψευσης και απογοήτευσης, «Ο κόσμος/ χαλασμένο ψυγείο/ Τρέχουν νερά/ Ξεπλένουν αίματα». Η ελπίδα για σωτηρία ωστόσο δεν έχει χαθεί, αφού οι τύψεις –δηλαδή η συνείδηση– δεν μας επιτρέπουν να ησυχάσουμε. Έχουμε συναίσθηση της κατάστασης άρα και δυνατότητα μεταβολής της. Σφοδρή κριτική ασκεί η Λιλή Ντίνα με τα ποιήματά της «Φιλοπόλεμοι» και «Διαψεύσεις» στον μεγαλοϊδεατισμό των ανθρώπων, «Σημαιοστολισμένες κουβέντες/ πατριωτικής καπηλείας/ κερδίζουν έδαφος/ Παρατείνεται η ξηρασία/ Κόκκινα αποτυπώματα στο λευκό χαρτί/ καθώς γυρίζει τις σελίδες η ανθρωπότητα/ με αίματα στα χέρια ».
Η τρίτη και τελευταία ενότητα φανερώνει μια περισσότερο θρησκευτική θέαση του κόσμου, η οποία δεν είχε γίνει αισθητή προηγουμένως. Αρχίζει σαν απολογία στον Θεό αλλά συγχρόνως και σαν έμμεσο κατηγορητήριο προς Αυτόν, αφού ο κόσμος που μας περιβάλλει δεν είναι, ούτε ήταν ποτέ, αγγελικά πλασμένος.
Στον προβληματισμό για την πορεία του κόσμου, την μεταβλητότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων, την υποκειμενικότητα της αλήθειας, την απαξίωση της ζωής, έρχεται να προστεθεί ένας αμείλικτος φόβος: ο χρόνος. « Μην καταπίνεις γρήγορα τις μέρες μας, χρόνε/ Έτσι κι αλλιώς δεν ζημιώνεται από εμάς/ η αιωνιότητα».

Ένα άγνωστο υποκείμενο-παραλήπτης των ποιημάτων

Σαν να απευθύνεται σ’ έναν αναγνώστη γένους θηλυκού η ποιήτρια συνηθίζει να χρησιμοποιεί την προσωπική αντωνυμία «της», ως δείκτη ενός υποκειμένου που δρα και δέχεται τις συνέπειες των ενεργειών του. «Στο πάτωμα ο φόβος της θρύψαλα/ Στην κρεμάστρα τα φιλιά να μην τα τσαλακώσει η αναμονή/ Στην τρίχα ντυμένη με όνειρα/ Αρωματίζει τη σιωπή/ και καρφιτσώνει μια σιωπή στο πέτο κάθε μέρας».
Η ποιήτρια μοιάζει να χωρίζει τον εαυτό της σε τρία πρόσωπα διαφορετικής ηλικίας, των οποίων οι εμπειρίες και τα βιώματα αποτυπώνονται με συντομία και περιεκτικότητα στους στίχους κάθε μιας από τις τρεις ενότητες.
Η ώριμη εφηβεία στοχάζεται τον έρωτα και την αξία του για την ανθρώπινη ύπαρξη. Πρόκειται για έναν έρωτα που ξεφεύγει από ρηχές κοινοτοπίες. Σε λίγο η εφηβεία χάνεται και η ενήλικη ωριμότητα αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο στις πραγματικές του διαστάσεις. Αυτή η συνείδηση της αλήθειας θλίβει το υποκείμενο. Λίγο αργότερα όμως, καθώς το «εγώ» των ποιημάτων μεγαλώνει, αναθεωρεί την αντίληψή του για την πραγματικότητα και προσπαθεί να συμβιβαστεί με αυτήν.

Αινιγματικός τίτλος

Δεν είναι εύκολο να αποκρυπτογραφήσει κανείς τον τίτλο που επέλεξε η Λιλή Ντίνα να δώσει στην συλλογή της. Η ενηλικίωση σίγουρα δεν συμβαδίζει με τα παραμύθια κι έτσι φαίνεται ότι η ίδια μιλά με την ποίησή της για την προσγείωση των παιδικών ονείρων στην σκληρή πραγματικότητα της ενήλικης ζωής. Ίσως δεν είναι απόλυτα λανθασμένη αυτή η άποψη, αν σκεφτεί κανείς ότι τα ποιήματα της Λιλής Ντίνα σκιαγραφούν το αίσθημα θλίψης που προκαλεί η διάψευση. Άλλωστε ακόμη και οι τίτλοι ποιημάτων της συνηγορούν σε αυτό: «Απογοητεύσεις», «Εξαπατήσεις», «Διαψεύσεις».
Η ίδια η δημιουργός έρχεται λίγο πριν το τέλος του βιβλίου της να μας αποκαλύψει τι έχει στο νου της όταν μιλά για την « Ενηλικίωση των Παραμυθιών ». Πρόκειται για την ποίηση. Τα ποιήματα τα αντιλαμβάνεται η ίδια ως τη συνέχεια του παραμυθιού. Ίσως ως ενήλικες να ξεχνάμε πολλές φορές την ύπαρξη των παραμυθιών και μαζί με αυτά και την αγνότητα βλέμματος με την οποία ως παιδιά αντιμετωπίζαμε τον κόσμο. Η ποίηση είναι λοιπόν η πιο ώριμη έκφραση της ευαισθησίας του ανθρώπου. Τα παραμύθια δεν χάθηκαν, απλώς άλλαξαν μορφή για να ταιριάζουν στον ψυχισμό των μεγάλων παιδιών.

Θεοδώρα Τερζή

Άνθρωπος με σκοτεινό παρελθόν και αβέβαιο μέλλον

2008-04-09T02:49:00.005+02:00

Μιχάλης Μιχαηλίδης

Νυχτερινή διαδρομή

Καστανιώτης Σελ 216

Λατρεύει τον κυνισμό και το εύκολο κέρδος, δεν διστάζει να σκοτώσει για να πετύχει τον σκοπό του και αρέσκεται να καυχιέται για τα κατορθώματά του· βίαιος, εκκεντρικός, αυταρχικός και απόλυτος είναι ο πρωταγωνιστής του βιβλίου Νυχτερινή διαδρομή του Μιχάλη Μιχαηλίδη. Πρόκειται για έναν αρχινονό της νύχτας με το ψευδώνυμο Μπρίγκελ (το κανονικό του όνομα είναι Σταύρος), ο οποίος μετά από μια απόπειρα δολοφονίας εναντίον του και στην προσπάθειά του να διαφύγει -ναρκωμένος καθώς ήταν- τραυματίζεται σοβαρά σε τροχαίο ατύχημα. Περνάει αρκετούς μήνες στο νοσοκομείο κι ενώ η κατάστασή του αρχικά χαρακτηρίζεται κρίσιμη καταφέρνει να επιζήσει. Όμως, έχει χάσει οριστικά το δεξί του χέρι, το πρόσωπό του είναι παραμορφωμένο και πάσχει από ολική αμνησία. Συγγενείς και φίλοι, όλοι πλέον φαίνονται στα μάτια του άγνωστοι και ύποπτοι, έτοιμοι να τον παραπλανήσουν και να του δώσουν αναληθείς πληροφορίες για το παρελθόν του. Προσπαθεί να ανακαλύψει ποιος είναι και τι ρόλο έπαιζαν όλοι αυτοί στη ζωή του· ταυτόχρονα, οι γύρω του τον πιέζουν ν’ αναλάβει τα καθήκοντά του, να πάρει ξανά στα χέρια του τα ηνία της εξουσίας.

Ο πρώην αρχηγός της μαφίας, τώρα, παρακολουθεί με φρίκη τα εγκλήματα, που διαπράττουν οι υποτελείς του και αναρωτιέται εάν ο ίδιος ήταν πράγματι συμμέτοχος σε τέτοιες αποτρόπαιες πράξεις στο παρελθόν. Ανθρώπους, οι οποίοι παλιά έχαιραν της εκτίμησής του, τώρα τους βλέπει απλά σαν αδίστακτους δολοφόνους. Παρόλα αυτά, ο Μπρίγκελ δεν επαναστατεί και ακολουθεί σιωπηλά τους συνεργάτες του στις ανομίες, κρατώντας έτσι παθητική στάση και επιδιώκοντας παράλληλα να συλλέξει πληροφορίες για τη ζωή του. Κάνει προσπάθειες να εναρμονιστεί με το περιβάλλον του και να συμβιβαστεί με την εικόνα του σκληρού και παράτολμου, την οποία του προσάπτουν.

Η έντονη επιθυμία για εκδίκηση, που κυριεύει τον ήρωα, θυμίζει κάτι από τον παλιό κακό εαυτό του. Τελικά, με τη βοήθεια του αδερφού του Θωμά, καταφέρνει να ανακαλύψει τους ενόχους, που τον έφεραν σε αυτή την κατάσταση· πρόκειται για δύο αδερφές και πρώην ερωμένες του, από τις οποίες η μία μόνο βρίσκεται ακόμα στη ζωή. Ο Μπρίγκελ, με τη διαταγή του να εκτελεστεί η ίδια με βάναυσο τρόπο -παρά το γεγονός ότι τον καθοδήγησαν οι συνεργάτες του- επιστρέφει στην ενεργό δράση και έρχεται αντιμέτωπος με την σκοτεινή πλευρά του.

Η διαφθορά σε όλο της το μεγαλείο

Άλλωστε, σ’ έναν κόσμο, όπου επικρατεί η βία στην πιο ακραία εκδοχή της και η ανηθικότητα διαβρώνει τους πάντες, δεν υπάρχουν περιθώρια αποστασιοποίησης από το έγκλημα. Στο βιβλίο του Μιχαηλίδη, η διαστροφή κυριαρχεί και όλοι ανεξαιρέτως, από το κεντρικό πρόσωπο μέχρι τον απλό κομπάρσο, περιγράφονται υλιστές και διεφθαρμένοι σε υπερβολικό βαθμό. Αυτή την ακρότητα και τη σήψη, τις συναντάμε συχνά στα έργα του συγγραφέα: στο δεύτερό του μυθιστόρημα, Η πισίνα των αναμνήσεων, κάποια άπληστη και άσπλαχνη μιας προηγμένης τεχνολογικά εποχής, αφού έχει χάσει τους δύο γιους της, παραγγέλνει από γενετιστές έναν τρίτο, μόνο και μόνο επειδή δεν έχει κληρονόμους. Στο τρίτο πεζογράφημά του, Η σκύλα και το κουτάβι, παρακολουθούμε μια ανθρωποφαγική σχέση μητέρας και κόρης, οι οποίες ζουν κι αυτές σ’ έναν κόσμο εξαθλιωμένο.

Μέσω αυτής της υπερβολής, ο Μιχαηλίδης επιδιώκει να καυτηριάσει τα κακώς κείμενα της σύγχρονης ελληνικής -και όχι μόνο- πραγματικότητας και να προβληματίσει το αναγνωστικό κοινό γύρω από θέματα κοινωνικού χαρακτήρα. Στην Νυχτερινή διαδρομή ασχολείται με το φαινόμενο της μαφίας στην Αθήνα και -παρότι στη μυθοπλασία δεν αντικατοπτρίζεται επακριβώς η πραγματικότητα- πετυχαίνει εν μέρει τον σκοπό του. Από την άλλη μεριά, όμως, οι φρικιαστικές περιγραφές γεγονότων και ο κυνισμός, που διέπει το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, έχω την εντύπωση ότι προκαλούν αποστροφή και αποσυντονίζουν τον αναγνώστη από τον όποιο συλλογισμό.

Κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του μυθιστορήματος τίθεται ένα ενδιαφέρον ερώτημα: ο άνθρωπος έχει τα γνωρίσματα της προσωπικότητάς του από την στιγμή της γέννησής του ή τα αποκτά σταδιακά επηρεαζόμενος από εξωτερικούς παράγοντες; Ο Μπρίγκελ, ενώ είχε τον ρόλο του δυνάστη, μετά την αμνησία περιγράφεται ως απλός ακόλουθος των υποτελών του και παρόλο που υπήρξε στυγερός δολοφόνος δεν αποδέχεται αυτήν την πτυχή του χαρακτήρα του μετά το ατύχημα. Μήπως στη διαμόρφωση της εγκληματικής προσωπικότητάς του συνέβαλαν τα παιδικά του χρόνια, το οικογενειακό και φιλικό του περιβάλλον;

Ένα κινηματογραφικό βιβλίο

Ο ήρωας, στην προσπάθειά του να μάθει τελικά ποιος είναι και τι του συνέβη, ανατρέχει στο παρελθόν με την βοήθεια των οικείων του. Έτσι, στην αφήγηση παρεμβάλλονται επεισόδια της ζωής του Μπρίγκελ πριν το ατύχημα, τα οποία του διηγούνται οι γύρω του, ώστε να ξαναβρεί τη μνήμη του. Αυτά τα πισωγυρίσματα στην αφήγηση (flashback) είναι μια τεχνική, την οποία συναντάμε πολύ συχνά σε ταινίες ή σίριαλ, όπως στο «Ημερολόγιο» του Nicholas Sparks, όπου η ηρωίδα πάσχει από Αλτσχάιμερ και ο σύντροφός της προσπαθεί να επαναφέρει τη μνήμη της διαβάζοντάς της το ημερολόγιο, που είχε γράψει η ίδια πριν να νοσήσει (αναδρομή στο παρελθόν). Ταινία θυμίζουν, επίσης, πολλές σκηνές -κυρίως βίας- στο μυθιστόρημα: χαρακτηριστική είναι εκείνη, στην οποία απαγωγείς κόβουν ένα δάκτυλο του γιου του Μπρίγκελ και του το στέλνουν ζητώντας λύτρα για να μην του κόψουν κι άλλα.

Σε γενικές γραμμές, στην Νυχτερινή διαδρομή ο λόγος του συγγραφέα εναρμονίζεται με την οπτική του: δυναμικός, σκληρός, άμεσος και ακριβής. Μάλιστα, ο Μιχαηλίδης χρησιμοποιεί λέξεις και εκφράσεις της αργκό, ώστε ο τρόπος, με τον οποίο μιλούν οι πρωταγωνιστές, να παραπέμπει στην διάλεκτο του «δρόμου»· ορισμένες φορές, όμως, η κατάχρηση τέτοιων λέξεων καθιστά το λόγο του χυδαίο. Συνεπώς, αν και ο ίδιος επιδιώκει να είναι παραστατικός, εξαιτίας της υπερβολής του, για ακόμη μία φορά -κατά τη γνώμη μου- προκαλεί δυσφορία στον αναγνώστη και τον αποπροσανατολίζει από τους ενδιαφέροντες προβληματισμούς του βιβλίου.
Κατερίνα Παναγοπούλου

Μύθος και σύγχρονη πραγματικότητα

2008-04-09T02:38:00.004+02:00

Συλλογικό έργο

Μύθοι και ιδεολογήματα στη σύγχρονη Ελλάδα

Επιστημονικό συμπόσιο, 23 & 24 Νοεμβρίου 2005

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΙΔΡΥΤΗΣ: ΣΧΟΛΗ ΜΩΡΑΪΤΗ), 2007 Σελ. 298

Ποιοι είναι οι βασικότεροι μύθοι, που κατάφεραν να επιβιώσουν μέχρι και τις μέρες μας; Πότε διαμορφώθηκαν και κάτω από ποιες συνθήκες; Γιατί παρουσιάζονται ανθεκτικοί και προσαρμόζονται μέσα στον χρόνο; Τι εξυπηρετούν αυτοί οι μύθοι και τα ιδεολογήματα στην εποχή μας;

Γύρω από αυτά τα ερωτήματα κατέθεσαν τις απόψεις τους δεκαέξι διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί και ερευνητές από τους χώρους της ιστορίας, της φιλοσοφίας, της γλωσσολογίας, της πολιτικής επιστήμης και της αρχιτεκτονικής στο Επιστημονικό Συμπόσιο, που έλαβε χώρα στο Αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στις 23 και 24 Νοεμβρίου 2005. Το Συμπόσιο αυτό διοργανώθηκε από την Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραïτη, η οποία συγκέντρωσε τα αντίστοιχα Πρακτικά και εξέδωσε τον συλλογικό τόμο Μύθοι και ιδεολογήματα στη σύγχρονη Ελλάδα.

Την εκδήλωση προσφωνεί ο Βασίλης Κρεμμυδάς και έπειτα ο πανεπιστημιακός καθηγητής ιστορίας Στέφανος Πεσμαζόγλου αναλαμβάνει να μας πληροφορήσει για τον τρόπο με τον οποίο η εθνικιστική ιδεολογία, από τον Διαφωτισμό και μετά, συνέβαλε στη δημιουργία και τη θεμελίωση συλλογικών νοητικών κατασκευών στη σύγχρονη Ελλάδα. Πρόκειται για μια ιδεολογία, που τεκμηριωμένα (βάσει ιστορικών γεγονότων) υποθάλπει την «ισχυρή αλλά επιφανειακή» ταύτιση -μέσω της Ευρώπης- με την κλασική αρχαιότητα και στηρίζει την απόρριψη του Τούρκου και γενικότερα του μειονοτικού «άλλου».

Ο Πεσμαζόγλου μας ενημερώνει ότι η εθνικιστική μυθολογία, η οποία συμβαδίζει κατά κανόνα με τη διαμόρφωση όλων των εθνών-κρατών κι όχι μόνο της Ελλάδας, λειτουργεί άλλοτε ενωτικά και δημιουργικά κι άλλοτε διαιρετικά και καταστροφικά. Κάτι τέτοιο τεκμηριώνεται από την διεξοδική εξέταση, κατά ιστορική περίοδο, διαφόρων κοινωνικο-πολιτικών στάσεων σε πολλαπλά επίπεδα και πεδία κι αυτές, ακριβώς, τις στάσεις επιχειρεί να σκιαγραφήσει ο ίδιος. Μέσω αυτής της διαδικασίας αποδεικνύεται ότι «αντί της πειθούς διά της παραγωγής επιχειρημάτων, έχει στηθεί ένας (εννοείται κοινωνικο-πολιτικός) μηχανισμός πειθούς διά του συναισθηματικού παιγνίου της μνήμης και της λήθης, που σταθερά στοχεύει στο να κολακεύει το συλλογικό υποσυνείδητο».

Γλώσσα και στερεότυπα

Ακολουθεί η Νάσια Γιακωβάκη, η οποία στην ουσία αναπαράγει τα όσα έχει γράψει στην εισαγωγή του έργου του Ιστορία της ελληνικής γλώσσας-Από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα ο Τάσος Χριστίδης -στη μνήμη του οποίου ήταν αφιερωμένο και το Επιστημονικό Συμπόσιο- για τους μύθους, που σχετίζονται με την αδιάσπαστη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας. Υποστηρίζει -πάντα με οδηγό το βιβλίο του Χριστίδη- ότι «η εγγενής εξελικτική συντηρητικότητα της ελληνικής» είναι το βασικό μύθευμα, γύρω από το οποίο στρέφονται και άλλες μυθολογικές κατασκευές (ανωτερότητα της ελληνικής σε σχέση με την λατινική, η ελληνική είναι η «μητέρα όλων των γλωσσών») και εκθέτει τα σχετικά επιχειρήματά της. Τα στερεότυπα αυτά έχουν ριζώσει βαθιά στη συνείδηση του Έλληνα, καθώς υπήρξαν «προϊόντα επιστημονικής φάσης της μελέτης της γλώσσας» και εφόσον υποστηρίζονταν από σύσσωμη την ελληνική πανεπιστημιακή κοινότητα, ακόμη κι όταν ήταν διχασμένη λόγω του γλωσσικού ζητήματος. Σύμφωνα με τον Χριστίδη η υιοθέτηση των παραπάνω αντιλήψεων είναι απόρροια της«εξωïστορικής μυθοποίησης της έννοιας της συντηρητικότητας της γλώσσας»: εφόσον βασικό στοιχείο της τελευταίας είναι η ιστορικότητα, θα πρέπει να μελετάται με βάση τις εκάστοτε ιστορικές συνθήκες.

Με την γλωσσική μυθολογία καταπιάνεται και η Μάρω Κακριδή-Φερράρι. Αναλύει τα τέσσερα βασικά στερεότυπα, που επικρατούν στην ελληνική κοινωνία γύρω από τη γλώσσα με κεντρικό άξονα την ανωτερότητα της αρχαίας ελληνικής, εντοπίζει την προέλευσή τους και αναφέρει τον τρόπο με τον οποίο εξυπηρετούν την εθνική ιδεολογία.

Ο στρατός, ο «Χορός του Ζαλόγγου» και τα κρυφά σχολειά

Έναν πανάρχαιο, αλλά ωστόσο και σύγχρονο μύθο με διάφορες εκφάνσεις, όπως είναι η αμφισβήτηση της ινδοευρωπαϊκής προέλευσης της ελληνικής, πραγματεύεται ο Γιώργος Παπαναστασίου ασχολούμενος με την αυτοχθονία των Ελλήνων. Ο Δημήτρης Δημητρόπουλος μελετά την πειρατεία στο Αιγαίο και τους θρύλους γύρω απ’ αυτήν: μετά από μια σύντομη ιστορική αναδρομή, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η δράση των πειρατών πότε αντιμετωπιζόταν εχθρικά και πότε εγκωμιαζόταν ανάλογα με τον τόπο και τις συγκυρίες της εποχής. Επιπλέον, αποδεικνύεται ότι πολλές φορές υπήρχε σύγχυση, ακόμη και για το ποιος ήταν πειρατής, όπως στην περίπτωση του Μπαρμπαρόσα, ο οποίος χαρακτηριζόταν πειρατής, τη στιγμή που δρούσε επισήμως στο πλαίσιο της επεκτατικής πολιτικής του οθωμανικού κράτους.

Ιστορική αναδρομή κάνει κι ο Αλέξης Πολίτης, προκειμένου να μας κατατοπίσει για το πού εντοπίζεται η αλήθεια και σε ποια σημεία αυτή περιπλέκεται με τον μύθο στο «Χορό του Ζαλόγγου». Πράγματι, μετά την πολιορκία και την κατάληψη του Σουλίου από τους Αρβανίτες, μερικοί Σουλιώτες κατέφυγαν στο βουνό του χωριού Ζάλογγο. Εκεί, στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από τους Αρβανίτες, που τους επιτέθηκαν το επόμενο πρωί, κάποιοι απ’ αυτούς έπεσαν (όχι βέβαια οικειοθελώς) στο κενό. Ο Πολίτης καθιστά σαφές ότι το γεγονός αυτό εξιδανικεύτηκε και εμπλουτίστηκε -ώστε να εξυπηρετεί το εθνικό ιδεώδες- παίρνοντας μυθικές διαστάσεις.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος προσπαθεί να ανιχνεύσει μέσα στην ιστορία της Ελλάδας γιατί ο στρατός απέκτησε παιδευτικές διαστάσεις και θεωρήθηκε ότι συντελούσε στην ηθική αγωγή των στρατευμένων. Σύμφωνα με τον ίδιο, παρότι η παραπάνω αντίληψη τείνει να εξαφανιστεί, τα στοιχεία αυτής της σύνδεσης «υπάρχουν στο σήμερα, αποτελώντας ίχνη του ελλειμματικού ρόλου της πολιτείας, όταν εξυπηρετήθηκε από τον στρατό και εξυπηρέτησε τον στρατό, δίνοντας περιορισμένη διάσταση στο ρόλο της…».

Έναν από τους πιο ανθεκτικούς μύθους διερευνά ο Παναγιώτης Στάθης. Αναλαμβάνει να τεκμηριώσει ότι τα κρυφά σχολειά δεν αποτελούν μέρος της ιστορικής πραγματικότητας, αλλά ύστερες κατασκευές -κυρίως της δεκαετίας 1970- φέρνοντας παράλληλα στην επιφάνεια τους κοινωνικο-πολιτικούς λόγους που συντέλεσαν στη δημιουργία, τη συμβολοποίηση και την αντοχή του μύθου αυτού.

Η τεκμηρίωση τόσο του Στάθη όσο και των υπόλοιπων μελετητών αγγίζει την τελειότητα. Σημειώσεις, αποσπάσματα από επιστημονικά εγχειρίδια -και όχι μόνο- καθώς και η αντίστοιχη βιβλιογραφία, έγγραφα ποικίλων εποχών, ακόμη και εικόνες (Νίκος Δασκαλοθανάσης και Αλέξης Πολίτης) επιστρατεύονται, προκειμένου ο αναγνώστης ή ο ακροατής να αξιολογήσει κατά πόσον τα επιχειρήματα είναι βάσιμα. Ο επιστημονικός λόγος συμπορεύεται με την επιστημονική αυτή τεκμηρίωση σ’ έναν τόμο τόσο τέλειο, ώστε είναι κρίμα να παρεισφρύουν τυπογραφικά λάθη.

Πρόκειται για ένα βιβλίο, που απευθύνεται σ’ ένα κοινό με επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από το θέμα, αλλά και σε όσους δεν φοβούνται να γνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν την αλήθεια.

Κατερίνα Παναγοπούλου

Περιπλανώμενος στα μονοπάτια του δημιοργικού στοχασμού

2008-03-31T20:50:00.003+02:00

Χάρης Βλαβιανός
Ποιον αφορά η ποίηση; ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΤΕΧΝΗ ΠΕΡΙΤΤΗ
Εκδόσεις Πόλις, 2007, σελ. 254

Ένα δοκιμιακό βιβλίο συνιστά το τελευταίο έργο του πολυγραφότατου Χάρη Βλαβιανού, ο οποίος έχει εκδώσει οκτώ ποιητικές συλλογές, μια συλλογή δοκιμίων και έχει μεταφράσει πολλά έργα ξένων συγγραφέων, όπως ο William Blake και ο Fernando Pessoa. Είναι ένα βιβλίο στο οποίο εκφράζονται κυρίως σκέψεις σχετικά με την ποίηση. Ποιον αφορά η ποίηση; Κατά πόσο και με ποιο τρόπο υφίσταται σήμερα; Ποιο το μέλλον της;

Οι διατυπώσεις που περιέχονται στο βιβλίο αυτό αποκαλύπτουν την οξύτητα σκέψης και την ευρύτητα γνώσεων του συγγραφέα (έχει σπουδάσει Οικονομικά και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ και Πολιτική Θεωρία και Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης). Ο Χ. Βλαβιανός στοχάζεται και αναστοχάζεται πάνω στην ποίηση, στην θέση και το ρόλο του ποιητή, στην θέση της ποίησης στην σημερινή κοινωνία καθώς και στις ευθύνες του ποιητή και της κοινωνίας όσον αφορά την κατάσταση που επικρατεί. Σε πολλά σημεία εστιάζει σε μεμονωμένες ποιητικές προσωπικότητες, όπως ο Τ.S. Eliot, o Παλαμάς, ο Πάουντ ή ο Τσέσλαβ Μίλος, και παραθέτει, όπου κρίνει αναγκαίο, αποσπάσματα ή ακόμη και ολόκληρα ποιήματα. Μας μεταφέρει ακόμη και στις ιδιότυπες συνθήκες συγγραφής διαφόρων δημιουργών.

Ο στοχασμός του, ωστόσο, απλώνεται και σε άλλους ορίζοντες, όχι πάντα τόσο συναφείς με την ποίηση. Καταπιάνεται με διάφορα ζητήματα, όπως η έννοια του σχετικισμού, το Ολοκαύτωμα, η εμμονή του ανθρώπου με την πρόοδο, ο σύγχρονος διαφωτισμός, η ηθική, η ειρήνη.

Θεωρία και πράξη

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε τέσσερα μέρη. Στο πρώτο μέρος («Η εύθραυστη επικράτεια της ποίησης») παρατίθενται διάφορα κείμενα ποικίλης θεματικής. Ο συγγραφέας εξετάζει την ποίηση από φιλολογική και λογοτεχνική σκοπιά και σχολιάζει την ιστορική της πορεία. Αντιπαραθέτει την ποίηση στην πολιτική και υποστηρίζει ότι οφείλει την αποστασιοποίησή της από αυτήν. Αποφαίνεται σχετικά με την κριτική και τον ρόλο της, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις λειτουργεί ως αντίδοτο κατά την περίοδο αποχής από τη συγγραφή, ως αντίδοτο στην σιωπή, αλλά και σαν τρόπος προετοιμασίας για την επόμενη ποιητική δημιουργία.

Επίσης, μιλάει για την έλλειψη πάθους, άποψης και φωνής των σημερινών ανθρώπων και για τον περιορισμό της ποίησης εξαιτίας των χαμηλών απαιτήσεων του πλήθους. Σημειώνει τον εμπορικό χαρακτήρα της σύγχρονης ποίησης, καθώς βασικό μέλημα και μόνη αγωνία του ποιητή είναι πλέον μόνο το να συνεχίσει να υπάρχει, να συνεχίσει να πορεύεται στον δρόμο της δημιουργίας, στο δρόμο της αγοράς, ενώ ο προορισμός τού είναι αδιάφορος. Καταγγέλλει τον κατακλυσμό βιβλίων που επικρατεί στη σύγχρονη κοινωνία και εκφράζει την ανησυχία του για το μέλλον της λογοτεχνίας.

Η σκέψη του φτάνει μέχρι και τις απαρχές της ποίησης -το έπος-, καθώς και την ποίηση του Σέξτου Προπέρτιου, όπου θαυμάζει την αποστασιοποίησή του απ’ την στρατευμένη τέχνη. Δεν διστάζει να μιλήσει ακόμη και για τον ίδιο του τον εαυτό, ενώ σοκάρει τον αναγνώστη επικρίνοντας απροκάλυπτα, με αρκετή δόση ειρωνείας και με καυστικό ύφος, το έργο ενός συναδέλφου του. Χαρακτηριστική είναι η φράση του: “Αν ξαφνικά, ωστόσο, με ρωτούσες: «Ωραία, φίλε μου, τι με συμβουλεύεις να κάνω;», φοβάμαι πως η απάντησή μου θα ήταν: «Να ξαναγεννηθείς»”.

Το δεύτερο μέρος, με τίτλο «Minima Poetica», περιλαμβάνει, με τη μορφή αφορισμών και λυρικών θραυσμάτων, σύντομες διατυπώσεις σχετικά με την ποίηση και τη ζωή: «Δεν μπορείς ποτέ να πεις με βεβαιότητα γιατί έκανες τα λάθη που έκανες (στην ποίηση, στις ερωτικές σχέσεις, στις φιλίες…), αν δεν ζήσεις όλες τους τις συνέπειες».

Στο τρίτο μέρος παρατίθεται ένα εκτενές δοκίμιο, όπου ο συγγραφέας προσπαθεί να απαντήσει στο πλέον φλέγον ερώτημα των ημερών μας, αν πράγματι η λογοτεχνία, όπως ισχυρίζονται κάποιοι θεωρητικοί, οδεύει προς το τέλος της, ειδικά τώρα, με την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των σύγχρονων τεχνολογικών μέσων επικοινωνίας. Στην προσπάθεια του αυτή παρουσιάζει και απόψεις διαφόρων θεωρητικών της λογοτεχνίας, καταλήγοντας τελικά σε ένα όχι και τόσο αισιόδοξο συμπέρασμα.

Ο στίχος του Στήβενς «Όχι ιδέες για το πράγμα, αλλά το πράγμα το ίδιο» αποτελεί τον τίτλο του τέταρτου και τελευταίου μέρους αυτού του βιβλίου. Εδώ ο στοχασμός παραχωρεί την θέση του στη δημιουργική έκφραση, προϊόν της οποίας αποτελούν έξι αξιόλογα «ποιήματα ποιητικής».

Ισορροπώντας ανάμεσα στο στοχασμό και την κριτική

Ο Χ. Βλαβιανός, συνδυάζοντας το θεωρητικό στοχασμό πάνω στην ποίηση με την κριτική σκέψη και καταλήγοντας στην ίδια την ποιητική δημιουργία, επιτυγχάνει ένα μοναδικό έργο ποιητικής.

Συγγράφει ένα βιβλίο που μέσα από τις σελίδες του κινητοποιεί τη σκέψη του αναγνώστη πάνω στην ποίηση και ειδικότερα πάνω στην σύγχρονη ποίηση, ενώ καταφέρνει να τον προβληματίσει και σχετικά με άλλα, γενικότερα θέματα.

Το έργο αυτό, με τον στοχαστικό του χαρακτήρα, τον ευρύ προβληματισμό του και την προσεγμένη γλώσσα, σίγουρα θα αγαπηθεί από πολλούς αναγνώστες και κυρίως από πολλούς φίλους της ποίησης. Όσον αφορά τις απόψεις που εκφράζονται, θα βρει πολλούς υποστηρικτές αλλά και αρκετούς αντίμαχους. Κάποιους μπορεί ακόμα και να τους προκαλέσει, ειδικά στα σημεία όπου ασκεί, λίγο πολύ, έμμεση ή και άμεση κριτική.

Είναι ένα βιβλίο που πολύ πιθανόν να δυσκολέψει αρχικά έναν άπειρο αναγνώστη. Είναι βέβαιο, όμως, πως τελικά ακόμη και αυτόν θα τον γοητεύσει και θα τον κερδίσει.

Ρόζα Κατοίκα

Παγιδευμένος στο χθες

2008-03-31T20:45:00.003+02:00

Δημήτρης Καλαβρής
Άγγελος τιμωρός
Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006, σελ. 354

Το πρώτο αυτό μυθιστόρημα του νεότατου Δημήτρη Καλαβρή (γεννήθηκε το 1980 στη Χαλκίδα), ανήκει στο ρεύμα του μαγικού ρεαλισμού που γεννήθηκε μέσα απ’ τα έργα του Μαρκέζ, της Αλλιέντε, του Μπόρχες και κινείται στο αδιόρατο σύνορο ανάμεσα στο ρεαλισμό και το υπερφυσικό. Η ιστορία, και στον Άγγελο τιμωρό, ισορροπεί ανάμεσα στο πραγματικό και το μη πραγματικό με αισθητό το ηθογραφικό στοιχείο.

Το βιβλίο διατρέχουν δύο χρονικά επίπεδα με τα κεφάλαια να εναλλάσσονται απ’ το τώρα στο τότε. Στο τώρα η αφήγηση βρίσκει τον κεντρικό ήρωα, τον Μάριο Παυλίδη, το Φλεβάρη του 1979, στην Αμερική, στην Νέα Υόρκη όπου έχει διαφύγει για να γλιτώσει απ’ το παρελθόν του. Σ’ αυτήν την πόλη, που εκείνη την εποχή έδινε άσυλο σε μπερδεμένους ανθρώπους με παράξενες ιστορίες πίσω τους, διάλεξε να κρυφτεί ο Μάριος. Να κρυφτεί εκεί και να ξεχάσει. Να ξεχάσει το παρελθόν του, το χωριό του με τις παγανιστικές δοξασίες και τις προκαταλήψεις του, την ίδια την Ελλάδα. Στο τότε, στο 1941, βλέπουμε ένα Μάριο στα δεκατέσσερά του, σε ένα μικρό απομονωμένο χωριό της Ηπείρου, που εξαιτίας μιας λευκής τούφας στα μαύρα του μαλλιά και μιας αρχαίας κατάρας ζει στιγματισμένος και οδηγείται τελικά απ’ τους κατοίκους του χωριού σε θυσία. Στην αναδρομική αφήγηση με τις πολλές ηθογραφικές περιγραφές παρεμβάλλονται και ιστορίες τρίτων προσώπων που, αν και φαίνονται άσχετες μεταξύ τους, στο τέλος συνδέονται μέσα σε ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο.

Ο Δημήτρης Καλαβρής με ωριμότητα που εκπλήσσει αφηγείται μια ιστορία που κινείται απ’ την απλή καθημερινότητα στη μαγεία, από το τραγικό στο γκροτέσκο. Μέσω ηθογραφικών περιγραφών και με τη σύζευξη παγανιστικών και θρησκευτικών δοξασιών μας μεταφέρει στην μικρή κοινωνία ενός ανώνυμου χωριού της υπαίθρου με όλες τις δεισιδαιμονίες και τις προκαταλήψεις που το χαρακτηρίζουν. Οι κάτοικοί του, αν και έχουν ασπασθεί εδώ και χρόνια το Χριστιανισμό, δεν μπορούν να αποβάλουν τελείως το ειδωλολατρικό στοιχείο, ούτε τη μαγεία (καταφεύγουν στην γριά μάγισσα του χωριού για συμβουλές, γιατρικά και τερτίπια). Έτσι επηρεασμένοι από παλιούς θρύλους οδηγούνται σε ακραίες συμπεριφορές, όπως η θυσία του μόλις δεκατετράχρονου Μάριου, που τον θεωρούσαν τον «εκλεκτό» και τον φώναζαν «άγιο». Μεταξύ δαιμόνων, χριστιανικής θρησκείας, παλιών ηθών και εθίμων αναδεικνύεται, με μια δόση υπερβολής και μια νότα εξωτικού, η «μαγεία» που χαρακτήριζε από πάντα αυτούς τους τόπους της ελληνικής επαρχίας.

Στο καλογραμμένο αυτό βιβλίο ο συγγραφέας σκιαγραφεί, σε μορφή καρικατούρας, τυπικούς χαρακτήρες της υπαίθρου εκείνης της εποχής με την ιδιαίτερη νοοτροπία τους, την παράλληλη πίστη τους στον Χριστό και στις νεράιδες, τις μικρότητες και τις υπερβολές τους.

Με απλή περιγραφική γλώσσα διεισδύει στον ψυχολογικό κόσμο των ηρώων καθιστώντας μας μέτοχους των επιθυμιών, των παθών και των φόβων τους. Ειδικά των φόβων όσον αφορά τον Μάριο Παυλίδη. Ο Μάριος κατατρεγμένος απ’ τους φόβους του φεύγει για την Αμερική σε μια κατάσταση παράνοιας. Εκεί, αφού νοσηλευτεί για κάποιο διάστημα σε μια ψυχιατρική κλινική, θα προσπαθήσει να ξαναφτιάξει τη ζωή του απ’ την αρχή, ρίχνοντας όλη την προσοχή του στη δουλειά, ώστε να μην του μένει χρόνος να σκέφτεται. Να μην έχει χρόνο να σκέφτεται αυτά που με τόσο κόπο προσπάθησε να ξεχάσει, αυτά που αποτέλεσαν το κύριο αίτιο της παράνοιάς του.

Όμως στο παρελθόν που προσπάθησε με τόσο κόπο να διαγράψει βρίσκονται οι απαντήσεις στο πρόβλημά του. Στην Ελλάδα ορκιζόταν πως δεν θα επέστρεφε, όμως μια υπόσχεση και ένα γράμμα που λαμβάνει θα τον οδηγήσουν ξανά στον τόπο που άφησε πίσω του τρέχοντας, προσπαθώντας να ξεφύγει απ’ τους ανθρώπους του, απ’ τα ριζικά και τις κατάρες του.

Στις αναδρομές στο τότε παρακολουθούμε την ζωή του μικρού Μάριου μερικές μέρες πριν και μέχρι τη μέρα της θυσίας του. Μια θυσία αναίμακτη που ωστόσο δεν υστερεί καθόλου σε σκληρότητα απ’ τις αρχαίες ή τις βιβλικές. Παράλληλα παρουσιάζεται και η ζωή και η δράση και κάποιων άλλων απ’ τους χωρικούς καθώς και η στάση τους και ο ρόλος τους στη θυσία του Μάριου: ο Άρχοντας, ο Πρόεδρος και ο Γιατρός είχαν δώσει την εντολή, ο Διάκος, ο Παπάς του χωριού, θα οδηγούσε το παιδί στη θυσία.

Η ιστορία εξελίσσεται αργά και σ’ αυτό συμβάλλει και η λεπτομερής περιγραφή των γεγονότων, στοιχείο το οποίο, αν και δίνει μεγαλύτερη παραστατικότητα στο κείμενο, συχνά κουράζει και δεν αφήνει τον αναγνώστη να απολαύσει την ενδιαφέρουσα πλοκή. Ωστόσο κάθε σημείο της αφήγησης προσθέτει ένα ακόμα κομμάτι στο παζλ της εξέλιξης που βαδίζει σταθερά προς το τέλος. Ένα τέλος το οποίο αποζημιώνει πολλαπλά και ταυτόχρονα εκπλήσσει με την απρόσμενη ανατροπή της ιστορίας. Τα δύο πρόσωπα του σήμερα και του χθες, που φαίνονται να ταυτίζονται, στο τέλος διαπιστώνει κανείς πως είναι δύο ξεχωριστά άτομα. Η κατάληξη ωστόσο είναι τραγική και για τους δύο.

Ο Δημήτρης Καλαβρής καταφέρνει να πλάσει τελικά μια ελκυστική ιστορία μεταφέροντάς μας στους παλιούς «μαγικούς» τόπους των μικρών, απομονωμένων, επαρχιακών χωριών. Ξυπνάει τις αναμνήσεις παλιών δοξασιών και θρύλων της εποχής και καταδεικνύει την επίδρασή τους στους ανθρώπους. Στους απλοϊκούς εκείνους ανθρώπους που κάποτε πίστευαν ευκολότερα σε μάγισσες, σε πεπρωμένα, σε ζωές καταδικασμένες από ανείπωτες κατάρες· εκείνους που παρεξηγούσαν τα γερμανικά αεροπλάνα για αγγέλους-τιμωρούς.

Το μυθιστόρημα του Καλαβρή, ωστόσο, πέρα απ’ το μαγικό στοιχείο και τον ηθογραφικό του χαρακτήρα, έχει και έναν ιδιαίτερο ψυχογραφικό χαρακτήρα. Τα συναισθήματα των προσώπων εκφράζονται πολύ παραστατικά. Η έντονη ανάγκη του Μάριου Παυλίδη για λύτρωση απ’ το παρελθόν, που ποτέ δεν μπορεί να σβηστεί οριστικά, αποδίδεται με έντονη δραματικότητα. Ο αναγνώστης συμπάσχει με τον ήρωα. Αγωνιά, φοβάται και πονάει μαζί του μέχρι το τέλος.

Το έργο αυτό είναι καλοδουλεμένο τόσο όσον αφορά τη δομή αλλά και όσον αφορά τη γλώσσα. Πραγματεύεται με ύφος στιβαρό ένα θέμα απαιτητικό. Πρόκειται για ένα βιβλίο που δίνει δείγματα μιας ώριμης, συνειδητοποιημένης γραφής και αφήνει ελπίδες για ανάλογη συνέχεια.

Ρόζα Κατοίκα

Ζωές στο περιθώριο

2008-03-31T20:23:00.004+02:00

Μένης Κουμανταρέας
Τα Μηχανάκια
Εκδόσεις Κέδρος, 2007, σελ.256

Τέσσερα διηγήματα, τα οποία κινούνται γύρω από τις δυσκολίες που διέπουν τις ανθρώπινες σχέσεις, την απομόνωση, την μοναξιά και τα ψυχολογικά αδιέξοδα, απαρτίζουν το πρώτο βιβλίο του Μένη Κουμανταρέα (1962). Τη συλλογή αυτή ακολούθησε Το αρμένισμα (για το οποίο δικάστηκε επί χούντας) και πολλά ακόμα βιβλία, απ’ τα οποία τα Κυρία Κούλα, Τα καημένα και το Η Φανέλα με το εννιά έγιναν ταινίες. Ακόμα, έργα του μεταφράστηκαν σε πέντε διαφορετικές γλώσσες, ενώ και ο ίδιος μετέφρασε στα ελληνικά λογοτεχνικά βιβλία, κυρίως αμερικανικής πεζογραφίας. Ο Μ. Κουμανταρέας ήταν ο πρώτος που τιμήθηκε, μεταχουντικά (1975), με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. Φέτος, μετά από σαράντα πέντε χρόνια, Τα Μηχανάκια επανεκδόθηκαν και επανακυκλοφορούν.

Κύριοι ήρωες των διηγημάτων, τέσσερις απροσάρμοστοι νέοι. Τέσσερις νέοι διαφορετικής ηλικίας, από διαφορετικούς τόπους, μεγαλωμένοι υπό διαφορετικές συνθήκες. Έχουν όμως δύο βασικά κοινά χαρακτηριστικά: και οι τέσσερεις ανήκουν σε μικρές αστικές κοινωνίες· και οι τέσσερεις μένουν στο περιθώριο, παγιδευμένοι και μόνοι.

Ο χρόνος της αφήγησης δεν δηλώνεται παρά μόνο στο τρίτο διήγημα, στο οποίο η αφήγηση τοποθετείται γύρω στο 1950. Όσον αφορά τον τόπο αναφέρεται μόνο στα δύο τελευταία, που είναι και τα εκτενέστερα. Τα γεγονότα διαδραματίζονται στο διήγημα «Στην Επαρχία Λοκρίδος» σε ένα χωριό κοντά στη Λαμία, ενώ στο «Η Δόξα του Σκαπανέα» κάπου κοντά στην Αθήνα.

Οδεύοντας προς την καταστροφή

Ο Αναστάσης («Τα Μηχανάκια») ήταν γιος εμπόρου. Με τον πατέρα του, τον οποίο φοβότανε, δεν μιλούσε καθόλου. Ούτε με τη μητέρα του είχε πολλά πολλά, ενώ με τον αδερφό του το μόνο που τους ένωνε ήταν το υπνοδωμάτιο που μοιραζόντουσαν. Ήταν, γενικά ένας νέος κλειστός, σιωπηλός, με μια μόνιμη λύπη στο βλέμμα και έναν ανυπέρβλητο φόβο για τους ανθρώπους: προτιμούσε να παρατηρεί τον κόσμο παρά να συναναστρέφεται μαζί του. Φοβόταν την επαφή με τους άλλους: «Δεν του άρεσε ν’ αγγίζει, όπως δεν ήθελε πάλι να τον αγγίζουν». Ακόμα και τα κορίτσια, ενώ του άρεσαν, δεν τολμούσε να τα πλησιάσει. Μόνιμο στέκι του ήταν αρχικά ο κινηματογράφος και έπειτα το καφενείο της πλατείας. Μοναδικός του φίλος ο Ζαφείρης, ένας συνομήλικός του με ύφος σκοτεινό και ακοινώνητο, με τον οποίο όμως απομακρύνθηκαν μετά από έναν καυγά. Τότε ήταν η πρώτη φορά που κατέφυγε στα μηχανάκια -έτσι λέγονταν τα φλιπεράκια την εποχή εκείνη- που είχε δει από καιρό στο καφενείο όπου σύχναζε. Σ’ αυτά κατέφυγε και μετά την αποτυχημένη απόπειρά του να βρει δουλειά –κάτι που θυμίζει τις αποτυχημένες επαγγελματικές απόπειρες του ίδιου του συγγραφέα. Τα φλιπεράκια ήταν αυτά που στάθηκαν αφορμή να γνωρίσει τον Μάκη. Χάρη σ’ αυτόν, ήρθε, για πρώτη και τελευταία φορά, πολύ κοντά με μια κοπέλα και τη δυνατότητα να κάνει έρωτα. Τα παράτησε έντρομος. Μετά από μία ακόμα αποτυχία δεν του έμενε τίποτε άλλο παρά ο θάνατος.

Ο Χαράλαμπος («Το Λουτρό»), που έχει μόλις στρατευθεί, βρίσκεται κάτω απ’ τη σκιά της μητέρας του, την οποία όσο ήταν μικρός λάτρευε σαν Παναγία. Και εκείνη με την σειρά της τον αγαπούσε πολύ και τον φρόντιζε με κάθε τρόπο. Ωστόσο αυτή η υπερβολική της αγάπη έγινε κλοιός, που χρόνο με το χρόνο έσφιγγε γύρω του σε σημείο να τον πνίγει, και αυτός αποτραβιόταν όλο και περισσότερο στο καβούκι του. Μα σε κάθε κοπέλα που τύχαινε να φέρνει στο νου του έψαχνε την εικόνα της μάνας του. Τώρα στα είκοσί του είδε την στράτευσή του σαν την μόνη διέξοδο σωτηρίας, όμως στο στρατό η ανάγκη για την μητρική φροντίδα έγινε επιτακτική. Στο σπίτι η μητέρα του μαράζωσε στην απουσία τού «γιόκα» της. Μόνη παρηγοριά της, τα γράμματα που της έστελνε. Όταν επέστρεψε, η καρδιά της πλημμύρισε από χαρά. Η επιστροφή του όμως επιφύλασσε και στους δύο μια απρόσμενη και δυσάρεστη εξέλιξη.

Στο τρίτο διήγημα («Στην Επαρχία Λοκρίδος»), συναντάμε τον Κίτσο, γιο δασκάλου και καρπό ενός γάμου από προξενιό. Ο πατέρας του τον αγαπάει όσο τίποτα στον κόσμο. Είναι ένας νέος χαρισματικός, αλλά φιλάσθενος και μ’ έναν τρομερό φόβο για το σκοτάδι, τον οποίο ξεπέρασε μόνο μετά από μια φωτιά που άναψε ο πατέρας του, στο εκκλησάκι του Αγίου Σεραφείμ νικώντας για χάρη του το σκοτάδι. Ο Κίτσος δεν είναι τόσο μοναχικός όσο οι χαρακτήρες των υπόλοιπων διηγημάτων: έχει πολλούς φίλους και έχει και την Μυρσίνη, την κοπέλα του. Ωστόσο εγκλωβισμένος στα όρια της μικρής πόλης, είναι καταδικασμένος να μαραζώσει. Στιγματισμένος από ένα σημάδι κοντά στο χείλος του, που φοβάται να μάθει τι είναι αρνούμενος να πάει στο γιατρό, οδηγείται σε αντιδραστική και κατά πολλούς απαράδεκτη συμπεριφορά, κλείνεται τελείως στον εαυτό του και μένει στο περιθώριο. Σταδιακά, οδηγείται στην τρέλα και πεθαίνει τελικά από θλίψη.

Στο «Η Δόξα του Σκαπανέα» το κεντρικό πρόσωπο, ο Δημητράκος, μας παρουσιάζεται σαν ήρωας μιας ταινίας, που προορίζεται για προβολή στους νεοσύλλεκτους και περνάει από μια επιτροπή αξιολόγησης. Ο Δημητράκος είναι ένας νέος φαντάρος ηττοπαθής, χωρίς στόχους και όνειρα. Στέκεται με φόβο απέναντι στη ζωή. Έχει βγάλει μόνο το γυμνάσιο και παρά να αγωνιστεί για να πετύχει οτιδήποτε, προτιμά τη βολή και τις ανέσεις του στρατού. Έτσι μετά το τέλος της θητείας του αποφασίζει να ανακαταταχτεί. Είναι πολύ αντικοινωνικός και μένει αποκομμένος απ’ τους υπόλοιπους, απομονωμένος. Δεν του αρέσει να μιλάει για τα συναισθήματά του, για τον εαυτό του. Δεν του αρέσει να μιλάει γενικότερα. Η τραγική ειρωνεία; Τη μόνη φορά που αποφασίζει να το κάνει, λίγο έλειψε να το πληρώσει με την ίδια του τη ζωή.

Ψυχολογικά αδιέξοδα και περιττή ποιητικότητα

Σε όλα τα διηγήματα κυριαρχεί το σκοτεινό κλίμα της μικροαστικής κοινωνίας. Ο συγγραφέας πλάθει χαρακτήρες μοναχικούς, καταθλιπτικούς, παγιδευμένους, ο καθένας στο δικό του αδιέξοδο. Ο Αναστάσης, καταδικασμένος στην περιθωριοποίηση απ’ τον ίδιο του τον εαυτό· ο Χαράλαμπος στοιχειωμένος απ’ την παρουσία της μητέρας του· ο Κίτσος κατατρεγμένος απ’ τους άλλους, αλλά και απ’ τους ίδιους του τους φόβους· ο Δημητράκος κυριευμένος από μια διαρκή ανασφάλεια. Αυτό που μένει, τελικά, στον αναγνώστη είναι ένα έντονο συναίσθημα απαισιοδοξίας, παραίτησης απ’ την ζωή, ανυπέρβλητης θλίψης.

Το μελαγχολικό αυτό έργο το χαρακτηρίζουν το ποιητικό ύφος και η καλοδουλεμένη γλώσσα. Πλούσιες μεταφορές και ποιητικές φράσεις έρχονται να το στολίσουν: «Τα δέντρα αψηλά, τα χέρια τους καρφωμένα πάνω σε ωχρά καρφιά από άστρα», «Οι φωνές της γέμισαν το σπίτι, χτυπήθηκαν σα νυχτερίδες πάνω στους τοίχους, κι ήρθαν να πετάξουν από τα παράθυρα». Ωστόσο, συχνά, η επιτήδευση αυτή του λόγου αγγίζει την υπερβολή. Οι ποιητικές φράσεις σε πολλά σημεία φαίνονται άσκοπες και καθυστερούν τη ροή της αφήγησης, ενώ παράλληλα μοιάζουν να είναι αποτέλεσμα μιας υπέρμετρης προσπάθειας επίδειξης συγγραφικού ταλέντου.

Ρόζα Κατοίκα

ΣΤΑ ΓΗΠΕΔΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

2008-03-24T13:38:00.003+02:00

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ
Εντός και εκτός έδρας, Το ποδόσφαιρο στην ελληνική ποίηση
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2006, ΣΕΛ. 133

Το Εντός και εκτός έδρας, Το ποδόσφαιρο στην ελληνική ποίηση είναι ένα συνοπτικό αλλά ιδιαίτερα απολαυστικό βιβλίο του καταξιωμένου ποιητή και δαιμόνιου συλλέκτη, όπως αποδεικνύεται μέσα απ’ το έργο του, Γιώργου Μαρκόπουλου. Πρόκειται για μια πλούσια ανθολόγηση ποιημάτων ή αποσπασμάτων τους και ορισμένων πεζών κειμένων, αφιερωμένη στο ποδόσφαιρο. Είναι ένας ύμνος για το άθλημα, που περιλαμβάνει στίχους αρκετών ποιητών από τη γενιά του ΄30 μέχρι σήμερα. Με αυτό το έργο ο ποιητής εξετάζει τις επιδράσεις του ποδοσφαίρου στην ελληνική λογοτεχνία. Παράλληλα αποδεικνύει ότι η τέχνη εμπνέεται και απ’ τον αθλητισμό.
Η πρόθεση του Γιώργου Μαρκόπουλου αλλά και το περιεχόμενο του βιβλίου φανερώνονται στον πρόλογο: «Εκείνο που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο επιδιώκω στο βιβλίο αυτό είναι να επισημάνω πως η σχέση αγάπης μιας ομάδας ποιητών προς το ποδόσφαιρο μας προσέφερε στίχους εξόχως πρωτότυπους' η εκ των «έσω» τάση οράσεως μερικών άλλων μας έδωσε δημιουργήματα πλήρη μεταφυσικού ζόφου' η αρνητική στάση κάποιων τρίτων αποτύπωσε αποσπάσματα που προβληματίζουν' η ενσωμάτωση όρων ή λέξεων παρήγαγε στίχους με φορτισμένη πιο έντονα τη γλώσσα, ενώ η μεταφορά «μνημών παιχνιδιού» από την παιδική ηλικία πρόβαλε εικόνες που αξίζει ιδιαιτέρως να προσεχθούν».
Απ’ τα παραπάνω γίνεται εύκολα αντιληπτό το δύσκολο έργο που αναλαμβάνει να φέρει εις πέρας ο Γ. Μαρκόπουλος. Κυρίως όμως φανερώνεται το ενδιαφέρον του να πληροφορήσει τον αναγνώστη για την στάση ορισμένων λογοτεχνών μας απέναντι σ’ αυτό το λαϊκό άθλημα που μαγεύει και καθηλώνει χιλιάδες ανθρώπους ανά τον κόσμο.
Επιπλέον θεωρεί σκόπιμο, όπως αναφέρει και ο ίδιος σε άλλο σημείο του προλόγου, να παραθέσει δείγματα που φωτίζουν την πλευρά του γηπέδου ως χώρου έξω απ’ το άθλημα, όπως και κείμενα πεζά που αφορούν το ποδόσφαιρο, γραμμένα από ποιητές και όχι μόνο. Τέλος επισημαίνει ότι οφείλει να παρουσιάσει και ποιήματα που ναι μεν αναφέρονται ελάχιστα στο άθλημα, ωστόσο «πολλές φορές αφήνουν αρκετά περιθώρια για ασφαλέστατα και εις βάθος εκτεινόμενα συμπεράσματα».
Το βιβλίο χωρίζεται σε οκτώ ενότητες - κατηγορίες, οι τίτλοι των οποίων στην πλειονότητά τους έχουν άμεση σχέση με το άθλημα («εραστές της μπάλας όλου του κόσμου...», «σε μαύρο χορτάρι...», «κόκκινη κάρτα» κ.ά). Μερικοί τίτλοι μάλιστα είναι και στίχοι ορισμένων ποιημάτων όπως: «μια εικόνα κρεμαστή, χρωματιστή...» από το ποίημα «Αιώνιο πάθος» του Μάνου Χατζηδάκι, το οποίο είναι μια μπαλάντα για τον βρετανό ποδοσφαιριστή Τζωρτζ Μπεστ, αλλά και ο τίτλος της πέμπτης ενότητας («ο πονεμένος σουτάρει από κοντά...»), που αποτελεί στίχο του ποιήματος «Αγχώδης εμπειρία» του Νίκου Καρούζου.
Το Εντός και εκτός έδρας χαρακτηρίζεται από θεματική ποικιλία, καθώς σε κάθε ενότητα εκφράζεται και μια διαφορετική αντίληψη για το ποδόσφαιρο. Για παράδειγμα στην πρώτη ενότητα («εραστές της μπάλας όλου του κόσμου...») υπάρχουν στίχοι ποιητών που αγαπούν και ουσιαστικά εξυμνούν το άθλημα, όπως των Αναγνωστάκη, Δενέγρη, Κακίση κ.ά. Στην τρίτη («κόκκινη κάρτα») παρουσιάζεται έντονα το αίσθημα της δυσφορίας για το ποδόσφαιρο ως μέσο αποπροσανατολισμού των μαζών, απ’ τους Βαλαωρίτη, Πατίλη, Πούλιο κ.ά. Στην τέταρτη («μια εικόνα κρεμαστή, χρωματιστή...») εμφανίζονται ποιητές, οι οποίοι χωρίς να αναφέρονται στο ίδιο το άθλημα, χρησιμοποιούν στα έργα τους όρους, λέξεις και εικόνες που αντλούνται απ’ το χώρο του ποδοσφαίρου, όπως οι Ρίτσος, Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος κ.ά.

Η πρόσληψη του ποδοσφαίρου στην ποίηση

Ο Γ. Μαρκόπουλος στο τέλος του βιβλίου αναφέρει ότι το ποδόσφαιρο εμφανίστηκε εντονότερα στην ελληνική ποίηση από την πρώτη μεταπολεμική γενιά. Επίσης επισημαίνει ότι το εν λόγω λαϊκό άθλημα γνωρίζει την μεγαλύτερη ανταπόκριση από τους εκπροσώπους εκείνης της γενιάς των ποιητών που εμφανίστηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ΄60 και στις αρχές της δεκαετίας του ΄70. Αντίθετα οι ποιητές της δεκαετίας του ΄80 δεν έδειξαν ανάλογο ενδιαφέρον: έδωσαν έμφαση σε ό,τι είχε σχέση με τον εσωτερικό τους κόσμο.
Όσον αφορά τη σπουδαιότερη λογοτεχνική γενιά, την περίφημη γενιά του ΄30, ο Γ. Μαρκόπουλος τονίζει ότι οι εκπρόσωποί της «αν και ήσαν από τους πιο ριζοσπαστικούς και θέλησαν να ρίξουν μια ματιά στο άθλημα τούτο, εντούτοις τους διακρίνει μια επιφανειακή και αφ’ υψηλού σχέση προσεγγίσεως». Αυτό δείχνει να βάζει σε σκέψεις τον ποιητή, καθώς τότε το ποδόσφαιρο ήταν πολύ διαδεδομένο και είχε φτάσει στην πρώτη του ακμή. Επίσης είχαν ήδη ιδρυθεί αρκετές μεγάλες ομάδες (ΠΑΟ, ΑΕΚ, ΟΣΦΠ κ.ά), ενώ και το πρώτο επίσημο πρωτάθλημα Ελλάδας διεξήχθη το 1923.

Ένα βιβλίο-δώρο στους φίλους του αθλήματος

Το Εντός και εκτός έδρας σίγουρα δεν αποτελεί ένα κορυφαίο μελέτημα. Βέβαια πρόκειται για μια ευρηματική και ευχάριστη δημιουργία ενός γνήσιου λάτρη του ποδοσφαίρου, που όμως απευθύνεται αποκλειστικά σε ποδοσφαιρόφιλους. Και ο Γ. Μαρκόπουλος αλλά και το έργο του χαρακτηρίζονται από αγνότητα, σε αντίθεση με τον αποδεδειγμένα διεφθαρμένο χώρο του ποδοσφαίρου και τον φανατισμό που επικρατεί σήμερα. Είναι ένα βιβλίο για φιλάθλους και όχι για οπαδούς. Τώρα όσον αφορά την προσπάθεια του ποιητή, δεν πρέπει φυσικά να παραλείψουμε την κατηγοριοποίηση, τα καίρια σχόλια και τις επισημάνσεις που κάνει με μεγάλη αφοσίωση και επιμέλεια. Με υπομονή, επιμονή και πάθος αναζήτησε και παρέθεσε όλους αυτούς τους στίχους για χάρη του αναγνωστικού κοινού. Παράλληλα δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη η τελευταία φράση του Γ. Μαρκόπουλου, η οποία κατά τη γνώμη μου αποτελεί και το κεντρικό νόημα του βιβλίου: «όσο θα παραμένει ακλόνητη, σε κάθε ηλικία, η αθωότητα, πάντα θα βγαίνουν στη ζωή παίκτες, παιδιά, χορευτές και ποιητές, για να την παρηγορούν και να την ομορφαίνουν.»
Γενικότερα, πρόκειται για ένα όμορφο και διασκεδαστικό ταξίδι στον κόσμο του ποδοσφαίρου. Ειδικότερα, αποτελεί ένα έργο που αντικατοπτρίζει την αγάπη ενός πραγματικού φίλου του αθλήματος για τις ανεκτίμητης αξίας στιγμές που του έχει προσφέρει.

Στέφανος Κουλάκης

ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΜΑΝΙΑΣ

2008-03-24T13:36:00.001+02:00

Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, Το χάρτινο σπίτι
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, 2006, ΣΕΛ. 107
ΜΤΦΡ.: ΛΕΝΑ ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ

Το χάρτινο σπίτι του αργεντινού δημοσιογράφου, κριτικού λογοτεχνίας και συγγραφέα Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες είναι ένα πολυεκδομένο βιβλίο, που στο εξωτερικό αγαπήθηκε πολύ απ’ τους αναγνώστες και απέκτησε φανατικούς θαυμαστές. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα που συνδυάζει μυστήριο, πάθος, φαντασία και αλληγορία. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι έχει μεταφραστεί σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες (αγγλική, γαλλική, ιταλική κ.ά) και έχει τιμηθεί με το βραβείο Lolita Rubial. Σ’ αυτό το πρωτότυπο πεζογράφημα ο Κ. Μ. Ντομίνγκες παρουσιάζει με πιστότητα τις αρνητικές επιπτώσεις της βιβλιομανίας. Παράλληλα τιμάει πολλούς Λατινοαμερικάνους και Ευρωπαίους λογοτέχνες (Κορτάσαρ, Μπόρχες, Κάσαρες, Γκαίτε, Καζαντζάκης κ.ά) και ειδικά τον Τζόζεφ Κόνραντ, στον οποίο είναι αφιερωμένο Το χάρτινο σπίτι.

Όταν η αγάπη γίνεται αρρώστια

Βασικό θέμα του μυθιστορήματος είναι η αγάπη. Δεν πρόκειται όμως για αυτό το καθημερινό συναίσθημα που νιώθουμε για ένα κοντινό μας πρόσωπο, αλλά για μια παθιασμένη αγάπη για τα βιβλία, η οποία παρουσιάζεται με ένα συγκλονιστικό τρόπο. Η φράση κλειδί εντοπίζεται στην πρώτη κιόλας σελίδα του μυθιστορήματος: «Τα βιβλία αλλάζουν το πεπρωμένο των ανθρώπων». Έχουν όμως τα βιβλία τέτοια δύναμη; Μπορούν να αποδειχτούν επικίνδυνα και να οδηγήσουν ακόμα και στον θάνατο; Οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, θα απαντούσαν αρνητικά στα παραπάνω ερωτήματα. Υπάρχουν όμως ορισμένα περιστατικά που αποδεικνύουν ακριβώς το αντίθετο.
Ένα τέτοιο περιστατικό είναι και ο θάνατος της Μπλούμα Λένον, καθηγήτριας στον Τομέα Ισπανικών Γλωσσών στο Κέιμπριτζ. Η Μπλούμα σκοτώνεται από ένα διερχόμενο αυτοκίνητο σε μια διασταύρωση του Σόχο, συνεπαρμένη από την ανάγνωση ενός ποιήματος της Έμιλυ Ντίκινσον. Στην έδρα του πανεπιστημίου την διαδέχεται ο αφηγητής-πρωταγωνιστής και πρώην εραστής της, μέσα απ’ τον οποίο μαθαίνουμε τον τραγικό της θάνατο. Λίγες μέρες αργότερα ο ήρωας παραλαμβάνει για εκείνην έναν φάκελο από την Ουρουγουάη, που περιέχει ένα στραπατσαρισμένο αντίτυπο της Γραμμής Σκιάς του Τζόζεφ Κόνραντ, με μια περίεργη αφιέρωση και με μικρά κομμάτια τσιμέντου στις άκρες των σελίδων. Η αφιέρωση είναι γραμμένη απ’ την ίδια την Μπλούμα και απευθύνεται σε κάποιον Κάρλος, με τον οποίο μάλλον είχε ένα μικρό ειδύλλιο μετά από ένα συνέδριο στο Μοντερρέυ.
Ο πρωταγωνιστής, αφού ανακαλύπτει το επώνυμο του Κάρλος, Μπράουερ, αποφασίζει να τον βρει και να του επιστρέψει το βιβλίο. Έτσι ταξιδεύει για το Μοντεβιδέο, όπου επισκέπτεται έναν βιβλιοπώλη που γνώριζε τον Κάρλος. Ο βιβλιοπώλης τον παραπέμπει σε έναν φίλο του Μπράουερ, τον Ντελγάδο, ο οποίος ενημερώνει τον αφηγητή για τη «νόσο» του φίλου του: ο Κάρλος ξόδευε όλα του τα χρήματα για την αγορά βιβλίων, έμενε σε ένα διαμέρισμα όπου υπήρχαν βιβλιοθήκες σε κάθε δωμάτιο, και είχε φτάσει στο σημείο να χαρίσει το αυτοκίνητό του για να χρησιμοποιήσει και το γκαράζ ως βιβλιοθήκη. Όταν όμως τα βιβλία άρχισαν να πολλαπλασιάζονται με φρενήρεις ρυθμούς, ο Μπράουερ επιχείρησε να φτιάξει ένα αρχείο επινοώντας έναν ιδιαίτερο τρόπο ταξινόμησης. Με την ολοκλήρωση του αρχείου θα μπορούσε να βρίσκει ευκολότερα κάθε βιβλίο, γιατί, όπως αναφέρει και ο Ντελγάδο, «βιβλίο που δεν βρίσκεται είναι βιβλίο που δεν υπάρχει». Έτσι όμως άρχισε σταδιακά να εξαντλείται και να τρελαίνεται.
Το χειρότερο βέβαια ήταν ότι αυτό το αρχείο τυλίχτηκε στις φλόγες από ένα αναμμένο κερί, ενώ εκείνος είχε αποκοιμηθεί διαβάζοντας. Μετά τη φωτιά πούλησε το διαμέρισμα, παρευρέθηκε σε ένα συνέδριο όπου γνώρισε την Μπλούμα κι έπειτα αγόρασε μια έκταση σε ένα παραθαλάσσιο μέρος. Εκεί έχτισε ένα σπίτι χρησιμοποιώντας τα βιβλία του, την αγαπημένη του συντροφιά ως τούβλα που θα τον προστάτευαν απ’ τα ακραία καιρικά φαινόμενα.
Ο ήρωας επισκέφτηκε εκείνη την παραθαλάσσια περιοχή, ωστόσο αντίκρισε ένα μισογκρεμισμένο και εγκαταλελειμμένο σπίτι. Όμως έτσι ανακάλυψε την κρυφή σχέση της πρώην και νεκρής πια ερωμένης του μ’ αυτό το χάρτινο ερείπιο: όταν η Μπλούμα ζήτησε πίσω τη Γραμμή Σκιάς απ’ τον Κάρλος, εκείνος άνοιξε αμέτρητες τρύπες στους τοίχους μέχρι να το βρει και να της το στείλει.

Άνθρωπος και βιβλίο

Ο συγγραφέας εύστοχα παρατηρεί ότι το ανθρώπινο πεπρωμένο μπορεί να αλλάξει μεταφορικά και κυριολεκτικά από την επίδραση των βιβλίων, και όχι μόνο από το περιεχόμενο τους αλλά και από την υλική τους υπόσταση. Όπως για παράδειγμα η παράλυση του Λέοναρντ Γουντ, καθηγητή αρχαίων γλωσσών, όταν έπεσαν στο κεφάλι του, από ένα ράφι της βιβλιοθήκης, πέντε τόμοι της Εγκυκλοπαίδειας Μπριτάνικα. Επιπλέον ο πεζογράφος δείχνει να ενστερνίζεται τη ρήση του Μπόρχες, «η βιβλιοθήκη είναι μια πύλη στον χρόνο», κάτι που προβάλλει την αντίληψή του για τη διαχρονικότητα των βιβλίων και τη δυνατότητά του, ως αναγνώστη, να έχει πρόσβαση στο παρελθόν.
Ο Κ. Μ. Ντομίνγκες προχωρά στη διάκριση των βιβλιόφιλων σε βιβλιοσυλλέκτες και σε βιβλιοφάγους. Βέβαια, λαμβάνοντας υπόψη και την συνέντευξή του στην Καθημερινή, δεν είναι εύκολο να τον εντάξουμε σε κάποια κατηγορία. Στην ίδια συνέντευξη συσχετίζει Το χάρτινο σπίτι με τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, την ιστορία ενός ανθρώπου που τρελάθηκε απ’ το διάβασμα. Επίσης μαρτυρά την πηγή έμπνευσης για το θέμα του βιβλίου του: έφτιαχνε μια ξύλινη καλύβα στην παραλία, όταν αναρωτήθηκε αν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τα βιβλία του ως τούβλα για να χτίσει. Το παράδοξο βέβαια είναι ότι την ιστορία την έγραψε, αλλά δεν ολοκλήρωσε το χτίσιμο της καλύβας.

Ένα συνοπτικό αλλά πλούσιο μυθιστόρημα

Στο χάρτινο σπίτι εξυμνείται εύλογα το βιβλίο ως αντικείμενο που μπορεί να αντέξει στην πάροδο του χρόνου, ενώ ψέγεται κάθε είδος μονομανίας. Ο Κ. Μ. Ντομίνγκες γράφει σε μια απλή γλώσσα χωρίς πολλά λογοτεχνικά στολίδια. Παράλληλα χρησιμοποιεί έναν γρήγορο ρυθμό αφήγησης, πετυχαίνοντας έτσι να μην κουράσει τον αναγνώστη.
Ένα μεγάλο προτέρημα του μυθιστορήματος είναι η ασυνήθιστη αλλά σαφέστατη και ελκυστική ιστορία του. Αυτό όμως που κάνει Το χάρτινο σπίτι να ξεχωρίζει είναι ότι ανήκει σε μια ειδική κατηγορία: πρόκειται για ένα βιβλίο που αναφέρεται σε βιβλία. Υπάρχουν αναφορές σε μεγάλο αριθμό λογοτεχνικών έργων και συγγραφέων και αυτό μόνο αδιάφορους δεν μπορεί ν’ αφήσει τους βιβλιόφιλους. Είμαι βέβαιος άλλωστε ότι πολλοί θα αναγνωρίσουν τον εαυτό τους μέσα σε κάποιες συνήθειες του αφηγητή, του Κάρλος ή του Ντελγάδο.
Από κάθε άποψη, πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ευρηματικό και απολαυστικό μυθιστόρημα, που παρά το μικρό του μέγεθος κρύβει μέσα του μια μεγάλη πηγή ευχαρίστησης.

Στέφανος Κουλάκης

Η ΔΙΑΡΚΗΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΕΞΗΓΗΤΟΥ

2008-03-24T13:34:00.002+02:00

Στρατής Πασχάλης, Ο άνθρωπος του λεωφορείου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2006, ΣΕΛ. 329

Έχοντας γράψει ποίηση, κριτικές, μεταφράσεις και άρθρα, ο καταξιωμένος Στρατής Πασχάλης δοκιμάζει την τύχη του και στη συγγραφή μυθιστορήματος. Ο άνθρωπος του λεωφορείου αποτελεί το πρώτο του μυθιστόρημα και αναδεικνύει την επιδεξιότητά του και ως πεζογράφου. Πρόθεση του συγγραφέα είναι να προκαλέσει όλους τους αλαζόνες και ναρκισσιστές λογίους που φέρονται απαξιωτικά απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Παράλληλα παρουσιάζει -εκπλήσσοντάς μας- μια μεταφυσική ύπαρξη που ακολουθεί κάθε του κίνηση και διαταράσσει τον ψυχισμό του.
Πρωταγωνιστής είναι ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής. Πρόκειται για έναν παθητικό, γεμάτο φοβίες και ανασφάλειες λογοτέχνη. Περιορίζεται στις σκέψεις του και ακροβατεί πάνω σε μια κλωστή που πάλλει ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Διακατέχεται συνεχώς από υπαρξιακές ανησυχίες, στοιχείο που μαρτυρά την ευαισθησία του Στρατή Πασχάλη και την ικανότητά του να αναπαριστά με πιστότητα θέματα που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Ο ήρωας υποψιάζεται τους πάντες και τα πάντα. Διακρίνεται από μια μυστικιστική θεώρηση του κόσμου, καθώς πιστεύει στην ύπαρξη του αθέατου και υπερφυσικού που επηρεάζει κατά κάποιο τρόπο τη ζωή του και όσα διαδραματίζονται γύρω του.

Ο Κύκλος των διανοουμένων

Η ιστορία εκτυλίσσεται, ενώ ο πρωταγωνιστής ετοιμάζει το νέο του έργο. Συναναστρέφεται κυρίως με τον υπερόπτη ποιητή Στέφανο που κινεί τα νήματα της πνευματικής ζωής στην πρωτεύουσα, με την μοναχική γυναίκα του Στέφανου, Λιζέτ, και τον εκκεντρικό τύπο με το παρατσούκλι Μαρκήσιο Ίν Εξέλσις. Όλοι τους ανήκουν σε ένα φιλολογικό Κύκλο. Αν και ο ήρωας αποτελεί σεβαστό και αναγνωρισμένο μέλος του Κύκλου, αντιμετωπίζει τους άλλους διανοούμενους με ειρωνεία. Συχνά παρευρίσκεται στις εκδηλώσεις αυτής της καλλιτεχνικής σέκτας, όπου κυριαρχεί η ζηλοφθονία και η αλληλοϋπονόμευση. Θέλοντας να ξεφύγει απ' την υποκρισία χάνεται σε βραδινές διαδρομές, χωρίς προορισμό τις περισσότερες φορές, συναντώντας πρόσωπα καθημερινά και άγνωστα, που όμως αργότερα στοιχειώνουν τις σκέψεις του: ο άνθρωπος του λεωφορείου, ο Αλλοπρόσαλλος, η Κοντέσα Παράνοια κ.ά. Όλες αυτές οι συναντήσεις, και κυρίως εκείνη με τον άνθρωπο του λεωφορείου με τον οποίο ανταλλάσσει ένα φευγαλέο βλέμμα, του προκαλούν μια τεράστια αλλαγή. Μπορεί όμως μια τυχαία ματιά να στιγματίσει τη ζωή ενός ανθρώπου; Ο ήρωας έρχεται σε επαφή με το ανεξερεύνητο κομμάτι του εαυτού του, η επαφή του με την πραγματικότητα μειώνεται διαρκώς και αναζητά την αλήθεια μέσω του υπερφυσικού.
Ιδιαίτερη σημασία για τη πλοκή του μυθιστορήματος έχει η κρυφή ερωτική έλξη που νιώθει ο πρωταγωνιστής για την όμορφη Λιζέτ. Ωστόσο αποφεύγει κάθε επαφή μαζί της, αλλά και με τους υπόλοιπους διανοούμενους με τους οποίους συναναστρέφεται, δείχνοντας έτσι τη δυσφορία του για την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά τους. Παράλληλα περιγράφει με γλαφυρό τρόπο την αφροσύνη τους και την εμμονή τους να βρίσκονται συνεχώς στο προσκήνιο. Ο Στρατής Πασχάλης καταγγέλλει όλους εκείνους που χρησιμοποιούν την Τέχνη ως ένα μέσο ανταγωνισμού και υπεροχής. Όμως και ο ίδιος δεν μένει αμέτοχος σ’ αυτή την εκμετάλλευση της Τέχνης, άλλωστε με το έργο του δίνει ένα ηχηρό χτύπημα στον ίδιο του τον εαυτό. Το πράττει όμως αυθόρμητα; Ή μήπως τελικά, μέσω αυτής της αντίφασης, επιδιώκει να μας εκπλήξει;
Αξιοσημείωτο βέβαια για την αληθοφάνεια του μυθιστορήματος είναι ότι ο συγγραφέας δεν διστάζει να προσδώσει ορισμένα γνωρίσματά του σε κεντρικά πρόσωπα: θα μπορούσε εύκολα να χαρακτηριστεί ως ένας λόγιος με αρκετά λαϊκά χαρακτηριστικά και αυτό αντικατοπτρίζεται στον Στέφανο που επίσης γράφει το πρώτο του μυθιστόρημα. Ο διανοούμενος Στέφανος, που παρευρίσκεται συνεχώς σε καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, έχει τη συνήθεια να διασκεδάζει στα μέρη όπου συχνάζουν οι απλοί άνθρωποι, προβάλλοντας έτσι και τη λαϊκή του πλευρά. Ο ήρωας-αφηγητής με τη σειρά του, ο οποίος αναζητά το αυθεντικό, κατάγεται απ’ τη Μυτιλήνη όπως και ο συγγραφέας. Επιπλέον με τη χρήση γαλλικών φράσεων φαίνεται να είναι γνώστης της γαλλικής γλώσσας όπως και ο Στρατής Πασχάλης, ο οποίος έχει μεταφράσει πολλούς γάλλους λογοτέχνες και του οποίου οι καταβολές ανιχνεύονται στον γαλλικό ρομαντισμό και συμβολισμό.

Ένα μυθιστόρημα για όλους

Ο συγγραφέας υποβαθμίζει σε μεγάλο βαθμό τη διάκριση λογίων-απλών ανθρώπων. Επίσης σχολιάζει τις κυρίαρχες αντιλήψεις της κοινωνίας. Αναπαριστά την πραγματικότητα εγκιβωτίζοντας ιστορίες που περιγράφουν χαμένους έρωτες, απαγορευμένες σχέσεις, δραματικά γεγονότα και ευδιάκριτα κοινωνικά προβλήματα των ημερών μας: τον ερωτικά απογοητευμένο ταξιτζή, τους κολασμένους ξενοδόχους, τον τοξικομανή στο Άγιον Όρος κ.ά. Γράφει ένα κοινωνικό και σύγχρονο μυθιστόρημα. Οι περιγραφές του κειμένου λειτουργούν με τέτοιον τρόπο, ώστε να μη μένει κάτι αδιασάφιστο στον αναγνώστη. Ταυτόχρονα του παρέχουν το απαραίτητο χρονικό διάστημα για να ανασυντάσσει τις δυνάμεις του παρά τον γρήγορο ρυθμό της αφήγησης. Επιπλέον με την απλή και λιτή γλώσσα που χρησιμοποιεί, ο Στρατής Πασχάλης συνθέτει ένα ευχάριστο και ευανάγνωστο κείμενο. Εισάγει φράσεις σε αργκό που προσδίδουν ζωντάνια, ενώ οι πολλαπλές εικόνες βοηθούν τον αναγνώστη να έχει μια σαφέστερη άποψη για τους χαρακτήρες του έργου και για τον χώρο δράσης τους.

Η δύναμη της αλήθειας

Στο τελευταίο κεφάλαιο ο πεζογράφος με τη χρήση της τριτοπρόσωπης αφήγησης εμφανίζεται περισσότερο αποστασιοποιημένος σε αντίθεση με τα προηγούμενα κεφάλαια, που λόγω της πρωτοπρόσωπης αφήγησης παρουσιαζόταν πιο προσωπικός. Μέσω ενός διαφορετικού, πιο ουδέτερου αφηγητή γίνεται η μεγάλη ανατροπή. Με το ιδιαίτερα απρόσμενο και ευρηματικό τέλος ο αναγνώστης εκπλήσσεται και μένει με μια γλυκόπικρη γεύση, καθώς η δραματική εξέλιξη των γεγονότων δεν ευνοεί άμεσα κανένα από τα κεντρικά πρόσωπα: ο πρωταγωνιστής-αφηγητής πεθαίνει σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα, ενώ η Λιζέτ σκόπευε να του εξομολογηθεί τον έρωτά της και ότι έβαλε τέλος στον αδιέξοδο γάμο της με τον Στέφανο. Τέλος ο Στέφανος, αν και κάπως αργά, αντιμετωπίζει την αλήθεια και συνειδητοποιεί ότι κερδισμένος πάντοτε, έστω και έμμεσα, ήταν ο πεθαμένος φίλος του με την υπομονή και την παθητικότητά του.
Από κάθε άποψη πρόκειται για ένα ελκυστικό και ιδιαίτερα απολαυστικό μυθιστόρημα που παρεκκλίνει από στερεότυπα και κανόνες. Προκαλεί τη φαντασία του αναγνώστη, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να κατανοήσει όλα όσα παρουσιάζονται, αλλά και να αναζητήσει αυτά που φαινομενικά αποκρύπτονται.

Στέφανος Κουλάκης

ΟΤΑΝ ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΞΕΘΥΜΑΙΝΕΙ

2008-03-24T13:32:00.001+02:00

Τάκης Θεοδωρόπουλος Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης
ΕΚΔ.ΩΚΕΑΝΙΔΑ, 2006, ΣΕΛ.179

Η δημιουργική στειρότητα του 21ου αιώνα φαίνεται να είναι το κεντρικό ζήτημα που απασχολεί τον Τ. Θεοδωρόπουλο στο δοκίμιό του Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης. Το ζήτημα αυτό αποτελεί την αφετηρία από την οποία ξεκινάνε οι προβληματισμοί του συγγραφέα, και τον οδηγούν σε μια σειρά από συμπεράσματα, τα οποία εκθέτει στο συγκεκριμένο δοκίμιο.
Η ευρωπαϊκή πολιτική, στο όνομα της παγκοσμιοποίησης, προωθεί την αποστασιοποίηση από την ελληνορωμαϊκή κληρονομιά. Η κληρονομιά αυτή αποτέλεσε την βάση στην οποία στηρίχτηκε και διαμορφώθηκε η καλλιτεχνική και συγγραφική δημιουργία της Ευρώπης ως τον 20ό αιώνα. Ο Τ. Θεοδωρόπουλος αναφέρει μερικά ονόματα-σταθμούς, τα οποία επηρέασαν την ευρωπαϊκή σκέψη και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό εν γένει. «Χωρίς το πνεύμα του Θουκυδίδη ίσως ο Θερβάντες να μην είχε γράψει ποτέ τον Δον Κιχώτη του. Χωρίς τον Ηρόδοτο ο Κάφκα μοιάζει ξεκρέμαστος.» Οι παραπάνω συγκρίσεις, εκ πρώτης όψεως, φαντάζουν ακραίες. Ο Τ. Θεοδωρόπουλος όμως τεκμηριώνει άρτια τις απόψεις του με μια πληθώρα επιχειρημάτων.

Όταν το "πρωτότυπο" διαδέχεται το πρότυπο

Ο Μεταμοντερνισμός είναι το λογοτεχνικό ρεύμα του 21ου αιώνα, του οποίου οι εκπρόσωποι πρεσβεύουν εν ολίγοις την ρήξη με το κλασικό παρελθόν και αποστρέφονται οτιδήποτε σχετίζεται με την ελληνορωμαϊκή κληρονομιά. Πρόκειται για μια τάση σχετικοποίησης αξιών, η οποία, σε συνδυασμό με την στάση της ευρωπαϊκής πολιτικής, έχει ως αποτέλεσμα την σταδιακή συρρίκνωση των κλασικών σπουδών και την αλματώδη αύξηση των "εύπεπτων" βιβλίων. Τα τελευταία δεν έχουν να προσφέρουν τίποτα στον αναγνώστη εκτός από κάποια τάχα εντυπωσιακή ιστορία. Ο Τ. Θεοδωρόπουλος κατακρίνει αυτήν την τάση, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι κινδυνεύουμε από πλήξη. «Το αποτέλεσμα το βλέπουμε καθημερινά γύρω μας: βιβλία που γερνούν πριν καν ωριμάσουν, γιατί το μόνο που έχουν να προσφέρουν είναι η ευρηματικότητά τους. Η εξυπνάδα των δημιουργών ξεπερνά την εξυπνάδα των έργων τους, ergo: οι συγγραφείς είναι οι πρώτοι που πλήττουν με τα δημιουργήματά τους».

Ο συγγραφέας και η αρχαιότητα

Η πηγή έμπνευσης του συγγραφέα φαίνεται να είναι για ακόμα μια φορά η αρχαιότητα, αφού τα προηγούμενα έργα του όπως Οι μεταμορφώσεις της κρυφής Ελλάδας, Το μυθιστόρημα του Ξενοφώντα κ.ά σχετίζονται μ' αυτήν. Η τάση του όμως να εμπνέεται από την αρχαιότητα δεν πρέπει να συγχέεται με την αρχαιολατρία. Η λέξη "αρχαιολάτρης" παραπέμπει στον άνθρωπο που, λόγω του υπέρμετρου θαυμασμού του προς την αρχαιότητα, επιθυμεί την ενασχόληση με το παρελθόν, έχοντας την πεποίθηση ότι κάθετι παλιό είναι και καλό. Αυτός λοιπόν ο χαρακτηρισμός δεν είναι καθόλου αντιπροσωπευτικός για τον συγγραφέα. Ο τελευταίος δεν επιθυμεί την μίμηση της αρχαιότητας, αλλά μια διαλογική σχέση με τα πρότυπα αυτής. «Βαδίζω με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης σημαίνει ότι δέχομαι πως υπάρχει μια διάνοια η οποία συντροφεύει τη δική μου, της δείχνει τα όριά της, κι ότι αυτή η διάνοια είναι κατατεθειμένη στο κεφάλαιο των έργων, κατά συνέπεια κρίνεται την ίδια στιγμή που μας κρίνει».
Ο συγγραφέας κατανοεί ότι η ενασχόληση με την αρχαιότητα δεν είναι εύκολη υπόθεση. Πιστεύει όμως ότι αξίζει η προσπάθεια να καταπιαστεί κανείς μ' αυτήν, γιατί, εκτός των άλλων, εκεί ανιχνεύονται οι ρίζες του ευρωπαϊκού πολιτισμού μας. Ο Παρθενώνας για παράδειγμα, ο οποίος θεωρείται ένα απ' τα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης, παρά το γεγονός ότι φτιάχτηκε προς τιμήν της θεάς Αθηνάς, ενέπνευσε για πολλούς αιώνες μεγάλους καλλιτέχνες, οι οποίοι δεν πίστευαν στο Δωδεκάθεο. Ο Τ. Θεοδωρόπουλος υποστηρίζει ένθερμα πως αξίζει τον κόπο να ασχοληθούμε μ' αυτές τις πρωτογενείς δημιουργίες, αν μη τι άλλο, για να μην πεθάνουμε από πλήξη. Στην περίπτωση όμως που αυτή η ενασχόληση αποβεί μάταιη, λόγω δυσκολίας κατανόησης των πρωτογενών αυτών δημιουργιών, δεν πρέπει να στρεφόμαστε στην εύκολη λύση της απαξίωσης.

Αξίζει να σημειωθεί πώς επιλέγει ο συγγραφέας να αρχίσει και να τελειώσει το δοκίμιό του. Στο πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο "Ο Οιδίπους δεν είναι μόνον σύμπλεγμα", ο Τ. Θεοδωρόπουλος διηγείται την ιστορία του Οιδίποδα και εξηγεί γιατί αυτός ο σκοτεινός μύθος επηρέασε σημαντικές προσωπικότητες και το έργο τους πολλούς αιώνες αργότερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Φρόυντ, ο οποίος στήριξε σ' αυτόν ολόκληρη ψυχαναλυτική θεωρία. «Ο Οιδίπους δεν ανήκει στην ιστορία. Μπορεί να παραστάθηκε για πρώτη φορά το 420 π.Χ., όμως οι προοπτικές που άνοιξε στην ανθρώπινη κατάσταση εξακολουθούν να είναι λειτουργικές, επανενεργοποιούνται κάθε φορά που κάποιος από εμάς έχει το θάρρος, το ταλέντο ή την ευφυΐα να τις ακολουθήσει». Ο Οιδίποδας άνοιξε προοπτικές επειδή αποτελεί ένα αίνιγμα, ένα άλυτο πρόβλημα. Ο συγγραφέας, προς το τέλος του δοκιμίου του, παρατηρεί ωστόσο ότι στον σύγχρονο άνθρωπο έχουν πια κωδικοποιηθεί οι ευαισθησίες, αφού κάθε σκοτεινή πλευρά του έχει βγει στο φως, για κάθε του πρόβλημα υπάρχει μια έτοιμη λύση. Ο σύγχρονος άνθρωπος λοιπόν, εκ των πραγμάτων δεν αποτελεί κανένα αίνιγμα, άρα «ακυρώνεται η δυνατότητά του να συμπάσχει μ' εκείνη την τραγελαφική υπόθεση στην οποία βρέθηκε μπλεγμένος κάποτε κάποιος Θηβαίος βασιλιάς».

Ένα ιδιότυπο δοκίμιο με ενδιαφέρουσες απόψεις

Το δοκίμιο Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης είναι από κάθε άποψη ένα τολμηρό δοκίμιο, στο οποίο ο συγγραφέας γίνεται καυστικός με την πολιτική, την ψυχανάλυση, την αρχαιολατρία, και τον Μεταμοντερνισμό. Ο Τ. Θεοδωρόπουλος δεν διστάζει να εμφανίσει σημαντικές φυσιογνωμίες της αρχαιότητας σαν καρικατούρες, όπως τον Αλκιβιάδη, τον οποίο παρουσιάζει ως έναν καιροσκόπο τυχοδιώκτη, τονίζοντας ότι τον ενδιέφερε μόνο πώς να εκπληρώσει τις φιλοδοξίες του. Φαίνεται μάλιστα να απομυθοποιεί πολλές απ' αυτές τις φυσιογνωμίες, αλλά σε καμία περίπτωση δεν αμφισβητεί την σημασία τους για την εποχή εκείνη και, κυρίως, για τις εποχές που ακολούθησαν.
O T. Θεοδωρόπουλος καταθέτει τις απόψεις του σε 180 σελίδες με συνοπτικό και περιεκτικό τρόπο. Οι απόψεις του είναι εκκεντρικές, αλλά τεκμηριώνονται με πειστικά επιχειρήματα και, κυρίως, με κείμενα της λογοτεχνίας. Τα επιχειρήματα διαθέτουν συνοχή, και τα πρόσωπα και η στάση ζωής της αρχαιότητας παρουσιάζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε ο συγγραφέας να γίνεται κατανοητός σε μεγάλη μερίδα αναγνωστών.
Μαρία Άρχων

ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΩΡΙΣ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΗ

2008-03-24T13:31:00.002+02:00

Μαρία Γαβαλά Τα κορίτσια της πλατείας
ΕΚΔ.ΠΟΛΙΣ, 2006, ΣΕΛ.350

Στο έκτο βιβλίο της η Μαρία Γαβαλά μάς μεταφέρει στην ατμόσφαιρα της Αθήνας των Ολυμπιακών αγώνων. Σε σχέση με την πρώτη της πεζογραφική δουλειά με τίτλο Η υπηρέτρια των αγγέλων, Τα κορίτσια της πλατείας διαθέτουν μια σχετική θεματική πρωτοτυπία που μάλλον οφείλεται στην συγγραφική της ωρίμανση. Δεν εγκαταλείπει βέβαια τις εμμονές της, οι οποίες είναι παρούσες και σ' αυτό το βιβλίο όπως και στο προηγούμενό της, Ακραία καιρικά φαινόμενα. Έχει την τάση να δίνει πνοή σε άψυχα αντικείμενα, τα οποία επηρεάζουν τις ζωές των ηρώων της: το περίφημο αμυγδαλέλαιο, που φαίνεται να έχει καταπραϋντικές ιδιότητες, και το Μπαλά, ένα μαξιλαράκι με περίεργο περιεχόμενο, που η κάτοχός του, αγγίζοντάς το, ηρεμεί. Αξιοπρόσεχτη είναι και η τάση της να προτιμά την Αθήνα ως χώρο στον οποίο διαδραματίζονται οι ιστορίες της. Τα κορίτσια της πλατείας είναι το τρίτο κατά σειρά βιβλίο της στο οποίο βλέπουμε να συμβαίνει κάτι τέτοιο. Τα περισσότερα γεγονότα εκτυλίσσονται σε μια πλατεία στο κέντρο της Αθήνας, δημιούργημα της φαντασίας της συγγραφέως, η οποία δεν έχει καν όνομα. Ο καθένας, όταν αναφέρεται σ’ αυτήν, την ονομάζει όπως θέλει. Eπίσης, το χρονικό πλαίσιο των Ολυμπιακών αγώνων είναι το ίδιο μ' αυτό του προηγούμενου βιβλίου της.
Με φόντο λοιπόν την Αθήνα των Ολυμπιακών αγώνων οι ζωές των τεσσάρων ηρώων της Μ. Γαβαλά, τελείως διαφορετικές μεταξύ τους, συνδέονται με περίεργο τρόπο. Οι τέσσερις αυτoί χαρακτήρες, χωρίς να το καταλάβουν, βρίσκονται μπλεγμένοι στις προσπάθειες της αστυνομίας να ανακαλύψει έναν στυγερό εγκληματία.
Η Μ. Γαβαλά χρησιμοποιεί άριστα τις σκηνοθετικές της γνώσεις (έχει σκηνοθετήσει διάφορες ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους) σε πολλά σημεία, δημιουργώντας την αίσθηση πως κρατάει μία κάμερα και εστιάζει σε σημεία που της τραβάνε την προσοχή. Μ' αυτόν τον τρόπο καταφέρνει να δώσει ζωηρές περιγραφές, το κλίμα και την ατμόσφαιρα της πόλης, χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη.

Ένα μωσαϊκό διαφορετικών χαρακτήρων

Η συγγραφέας χωρίζει το μυθιστόρημά της σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος δίνει τον τίτλο "Οι αλαφροΐσκιωτοι" και συστήνει στον αναγνώστη τούς τέσσερις πρώτους ήρωές της. Φαίνεται πως επέλεξε με μεγάλη προσοχή τους χαρακτήρες, αφού ο καθένας αποτελεί μια τυπική μορφή του ανθρώπου που αντιπροσωπεύει. Δίνει χονδρικά ένα φάσμα με τις περισσότερες ανθρώπινες προσωπικότητες της σύγχρονης κοινωνίας. Μια ρομαντική σκιτσογράφος, απογοητευμένη απ' το γάμο της και γενικότερα απ' τη ζωή της, παρατάει τη μόνιμη δουλειά της καταλήγοντας να κάθεται σε μια γωνιά του μετρό και να ζωγραφίζει τους περαστικούς ή ό,τι άλλο της κάνει εντύπωση. Ο σύζυγός της είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας (που έχει ωστόσο τις ιδιαιτερότητές του, αφού είναι ένας ηχολήπτης με πάθος για κάθε είδους ακουστικό ερέθισμα), ο οποίος υποψιάζεται πως η γυναίκα του, που τόσο λατρεύει, τον απατά. Μια μελαμψή γυναίκα από την Μαρτινίκα, η οποία είναι κλασική περίπτωση ανθρώπου του περιθωρίου, περιπλανιέται στην Αθήνα προσπαθώντας να επιβιώσει είτε κλέβοντας πορτοφόλια, είτε χορεύοντας στους δρόμους. Ένας αστυνομικός χωρίς προσωπική ζωή, που έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός δημοσίου υπαλλήλου, προκειμένου να ενεργήσει εν ονόματι του δικαίου, καταφεύγει σε παράνομες πράξεις, όπως ο εκβιασμός, αφού έχει εξαντλήσει κάθε θεμιτό μέσο. Οι ζωές των τεσσάρων αυτών χαρακτήρων συνδέονται και οι ήρωες καταλήγουν να γίνουν μία ιδιότυπη παρέα.
Στο δεύτερο μέρος, με τίτλο "…και ο φονιάς", παρουσιάζεται ο πέμπτος ήρωας, ο οποίος ραδιουργεί εναντίον όλων και μισεί οτιδήποτε και οποιονδήποτε του φέρνει στο νου τη μητέρα του. Ο ρόλος του είναι καθοριστικός στις ζωές των περισσότερων ηρώων: στην προσπάθειά τους να ανακαλύψουν πού κρύβεται και να τον παγιδέψουν, παίρνουν κρίσιμες αποφάσεις για το μέλλον τους.
Κανένας δεν είναι ευχαριστημένος απ' τη ζωή του, την αδυσώπητη καθημερινότητά του. Μερικοί απ' αυτούς δεν κάνουν τίποτα γι' αυτό εθελοτυφλώντας, φοβούμενοι την αλλαγή, ενώ κάποιοι είναι αποφασισμένοι να ξεφύγουν με οποιοδήποτε τίμημα. Σε πολλά σημεία η συγγραφέας δίνει έμφαση στις εσωτερικές τους αμφιταλαντεύσεις με γλαφυρό τρόπο, επιδιώκοντας να δώσει νόημα στις έννοιες της αγωνίας και του αγώνα της ζωής. Αυτό αποτελεί άλλωστε και το βασικό της εγχείρημα. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος που φέρει τον τίτλο "Το ποίημα της πόλης", έχουμε τις ζωές όλων των ηρώων και τις σχέσεις μεταξύ τους όπως εν τέλει διαμορφώθηκαν, καθώς και την εικόνα της Αθήνας μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες.

Ένα μυθιστόρημα που δεν εντάσσεται σε κατηγορίες

Τα κορίτσια της πλατείας αναπαριστούν τη σύγχρονη πραγματικότητα με τις διακυμάνσεις της, τις ανησυχίες της, τα προβλήματα και τους προβληματισμούς της. Μια πραγματικότητα που παρουσιάζεται όπως ακριβώς είναι, χωρίς να εγκωμιάζεται ή να ψέγεται. Σε αρκετά σημεία βέβαια, η Μ. Γαβαλά γίνεται ιδιαίτερα σαρκαστική με τους θεσμούς της κοινωνίας και κυρίως με την αστυνομία, αφήνοντας καυστικούς υπαινιγμούς για την ανικανότητά της και τη δράση της. Το χιούμορ, άλλοτε σπαρταριστό και άλλοτε προκαλώντας ένα απλό μειδίασμα, είναι διάχυτο σ' όλο το μυθιστόρημα και συχνά εμπεριέχει δόσεις ειρωνείας. Υπάρχει ακόμα η ομοφυλοφιλική συνεύρεση των δύο ηρωΐδων. Εντούτοις δύσκολα αυτό το στοιχείο θα μπορούσε να εντάξει το μυθιστόρημα στα βιβλία με ομοφυλοφιλικό περιεχόμενο. Γενικά είναι εμφανής η άρνηση της συγγραφέως να ενταχθεί το βιβλίο της σε κάποια κατηγορία. Και παρά το γεγονός ότι υπάρχουν χιουμοριστικά, καυστικά, ερωτικά και αστυνομικά στοιχεία, Τα κορίτσια της πλατείας δεν επιδέχονται καμία τέτοια ταμπέλα. Είναι ένα μυθιστόρημα που δίνει εύστοχα νοήματα χωρίς βαρύγδουπες εκφράσεις. Η Μ. Γαβαλά επιλέγει να γράψει σε απλή γλώσσα, χρησιμοποιώντας την αργκό με φειδώ. Αποφεύγει να φορτώσει το λόγο της με περιττά στολίδια που θα κουράσουν τον αναγνώστη. Υπό το πρίσμα των εξελίξεων μιας Αθήνας πότε ασπρόμαυρης και πότε πολύχρωμης, φωτίζει τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων της. Παρόλο που και οι πέντε ήρωες βρίσκονται συνεχώς σε αδιέξοδο, η συγγραφέας αντιστέκεται έντεχνα σ' οτιδήποτε θα καθιστούσε το έργο της μελοδραματικό. Αποφασίζει να δώσει στην ιστορία της έναν επίλογο σχετικά αισιόδοξο και ρεαλιστικό. Μ' αυτόν τον τρόπο ικανοποιεί τις προσδοκίες του αναγνώστη. Είναι εν τέλει ένα μυθιστόρημα υπερβολικό σε κάποια σημεία (οι ήρωες ενίοτε θυμίζουν καρικατούρες), που όμως κανένα απ' αυτά δεν το εμποδίζει να αποτελέσει ένα συμπαθητικό και ευχάριστο ανάγνωσμα.

Μαρία Άρχων

ΟΤΑΝ ΟΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ BΡΙΣΚΟΥΝ ΔΙΚΑΙΩΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

2008-03-24T13:19:00.003+02:00

Ιωάννα Καρατζαφέρη Βιο-ιστορίες
ΕΚΔ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2007, ΣΕΛ.333

Η Ι. Καρατζαφέρη, συγγραφέας πολλών μυθιστορημάτων και διηγημάτων καθώς και μεταφράστρια, αποφασίζει στο τελευταίο της βιβλίο να γράψει για καθημερινά βιώματα, φαινομενικά ασήμαντα. Μέσα από μια συλλογή εννέα διηγημάτων η συγγραφέας παρουσιάζει καταστάσεις που συμβαίνουν στον καθένα, καταστάσεις απ’ αυτές στις οποίες δεν δίνεται η προσοχή που τους αρμόζει. Μια αρρώστια, ένας τυχαίος διάλογος με μια άγνωστη, μερικά ταξίδια και ένας απρόσμενος έρωτας αποτελούν τα κεντρικά θέματα της συλλογής.
Στα τέσσερα απ’ τα εννέα διηγήματα η συγγραφέας βάζει την ηρωίδα της να συναναστρέφεται με φιλικά της πρόσωπα. Σε κάθε διήγημα η ηρωίδα συναντά ένα απ’ αυτά, με το οποίο ή για το οποίο κάνει ένα ταξίδι. Ο αναγνώστης μαθαίνει τις βιο-ιστορίες της ηρωίδας, ενώ ταυτόχρονα ενημερώνεται και για αυτές των φίλων της. Οι βιο-ιστορίες μάλιστα των τελευταίων καταλαμβάνουν αρκετές σελίδες στο εκάστοτε διήγημα.
Στο τέταρτο διήγημα, με τίτλο «Η απαγωγή», η ηρωίδα πηγαίνει στο Μαϊάμι με μια φίλη της, την Έσθερ. Εκεί επισκέπτονται μια ξαδέλφη της Έσθερ, την Ντέμπορα, την οποία η ηρωίδα συναντά για πρώτη φόρα. Οι δυο φίλες πηγαίνουν στο σπίτι της Ντέμπορα, όπου φιλοξενούνται, και η ηρωίδα παρατηρεί ότι γίνονται τα γενέθλια ενός εξάχρονου κοριτσιού, το οποίο όμως απουσιάζει. Το κορίτσι είχε απαχθεί εδώ και πέντε χρόνια, αλλά η μητέρα του δεν τολμούσε να σκεφτεί ότι δεν θα το ξαναέβλεπε. Η ηρωΐδα εξιστορεί την απαγωγή του κοριτσιού όπως της την διηγήθηκε η μητέρα, περιγράφοντας με γλαφυρό τρόπο τα συναισθήματα της τελευταίας. Τελικά η ηρωίδα δεν φεύγει μαζί με την φίλη της για την Νέα Υόρκη. Μένει αρκετές μέρες στο Μαϊάμι κρατώντας συντροφιά στην μητέρα, και την βοηθά, όσο είναι εφικτό, να ξεπεράσει την απαγωγή της κόρης της και να προχωρήσει στη ζωή της.

Το ζήτημα της μοναξιάς και του θανάτου

Έμεινα μόνη, πάντα έτσι έμενα. Το στοιχείο (ή στοιχειό) της μοναξιάς είναι παρόν από το πρώτο μέχρι το τελευταίο διήγημα. Η ηρωΐδα ζει μόνη της και το κάνει εκούσια. Αυτό συμβαίνει γιατί συνδέει την έννοια της μοναξιάς με την έννοια της ελευθερίας. Δεν θέλει να συμβιβάζεται και τρομάζει στην ιδέα οποιασδήποτε δέσμευσης, που θα της στερήσει το πολυτιμότερό της αγαθό.
Στο πρώτο διήγημα, με τίτλο «Το τσιμπούρι», η ηρωΐδα μολύνεται από ένα έντομο και νοσηλεύεται στο νοσοκομείο. Η Ι. Καρατζαφέρη υποβάλλει την αποπνικτική ατμόσφαιρα του νοσοκομείου μέσω των σκέψεων της ηρωίδας της. Η τελευταία, κατά την διάρκεια της νοσηλείας της, σκέφτεται διαρκώς τον θάνατο. Ύπτια, ανάμεσα στα λευκά σεντόνια, φανταζόμουν τον εαυτό μου μέσα σε κάσα, τυλιγμένη στα σάβανά μου, χωρίς τσέπες, όπως η νυχτικιά που μου είχε φορέσει η νοσοκόμα. Στα υπόλοιπα διηγήματα η παρουσία του θανάτου μετριάζεται και η συγγραφέας αρκείται σε υπαινικτικές αναφορές. Η ηρωίδα σκέφτεται τον θάνατο αλλά δεν τον φοβάται. Συνεχίζει την ζωή της χωρίς να τον αγνοεί, αφού έχει συνειδητοποιήσει ότι είναι αναπόφευκτος.

Η ηρωίδα δεν στέκεται όμως μόνο σε εσωτερικούς προβληματισμούς. Σπουδαία θέση στις σκέψεις της (ή και στους βαθύτερους στοχασμούς της) κατέχουν και τα κοινωνικά προβλήματα: η εγκληματικότητα, οι μαζικές καταστροφές, ο ρατσισμός, καθώς και η ανθρώπινη ανοχή στα παραπάνω, κάθε άλλο παρά αδιάφορη την αφήνουν. Η ηρωίδα συνειδητοποιεί με πικρία ότι οι άνθρωποι σήμερα λειτουργούν μηχανικά. Αδιαφορούν για τα προβλήματα της κοινωνίας (πχ. για έναν βιασμό) εφόσον δεν τους αφορούν άμεσα, ή συνειδητοποιούν την ύπαρξή των προβλημάτων μόνο αν συμβεί κάτι απ’ αυτά σε κάποιον απ’ το στενό οικογενειακό τους περιβάλλον.

Αναπόφευκτη ταύτιση ηρωίδας–συγγραφέως;

Η συγγραφέας επιλέγει την πρωτοπρόσωπη αφήγηση στο τελευταίο της βιβλίο και δεν την εγκαταλείπει σε κανένα απ’ τα διηγήματά της. Η ηρωίδα, η οποία είναι η ίδια σ’ όλα τα διηγήματα, έχει ελληνικές καταβολές, ζει στην Αμερική και είναι συγγραφέας. Στο τελευταίο διήγημα, με τίτλο «Μπαζαγιάζι ΙΙ», η ηρωίδα αναφέρεται στο ομώνυμο βιβλίο της: τον καιρό που έγραφα το Μπαζαγιάζι. Η Ι. Καρατζαφέρη έχει όντως στο ενεργητικό της ένα μυθιστόρημα μ’ αυτόν τον τίτλο και έχει ζήσει πολλά χρόνια στην Αμερική. Τα παραπάνω με οδηγούν στο εξής ερώτημα: είναι πράγματι το ίδιο πρόσωπο η ηρωίδα και η Ι. Καρατζαφέρη ή η τελευταία δίνει δικά της γνωρίσματα στην ηρωίδα της παραπλανώντας εκούσια τον αναγνώστη;

Οι μικρές καθημερινές στιγμές αναδεικνύονται μεγάλες.

Η Ι. Καρατζαφέρη, στο τελευταίο της βιβλίο, αναπαριστά την πραγματικότητα όπως είναι, όχι όπως θα ήθελε να είναι. Οι αναγνώστες που θα θελήσουν να ξεφύγουν απ’ την πραγματικότητα μέσω αυτού του βιβλίου, αναζητώντας σ’ αυτό απρόβλεπτες και εντυπωσιακές ιστορίες, μάλλον θα απογοητευτούν. Οι Βιο-ιστορίες είναι ένα ρεαλιστικό βιβλίο γραμμένο περισσότερο για να αφυπνίσει τον αναγνώστη, να του υπενθυμίσει την βραχύτητα του βίου, καθώς και την αξία των καθημερινών στιγμών όπως η απόλαυση μιας κούπας με τσάι.
Οι Βιο-ιστορίες είναι μια συλλογή εννέα αυτόνομων διηγημάτων που στο σύνολό τους διαβάζονται και σαν μυθιστόρημα. Η συγγραφέας ξεφεύγει από τα πρότυπα και τις συνταγές γραφής της εποχής όπως το μεταφυσικό στοιχείο, οι ερωτικές ιστορίες κ.ά, χαράσσοντας την δική της πορεία στην λογοτεχνία. Με ήπιο και χαμηλό τόνο στην φωνή της, η Ι. Καρατζαφέρη μιλά κατευθείαν στην ψυχή του αναγνώστη, και του θυμίζει έννοιες όπως η ανθρωπιά, που τείνουν να ξεχαστούν λόγω των γρήγορων ρυθμών της σύγχρονης ζωής.

Μαρία Άρχων

Γράμματα που δεν στάλθηκαν ποτέ

2008-03-12T00:42:00.000+02:00

Αννίτα Π. Παναρέτου

<<Η παρηγορία των επιστολών σου…>>

Ευανθία Καΐρη – Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου: Αλληλογραφώντας, όπως θα ήθελαν

Εκδόσεις Ωκεανίδα 2007, σελ 312

Σχεδόν 200 χρόνια μετά το θάνατο δύο σπουδαίων για τα νεοελληνικά γράμματα γυναικών, επανέρχεται στο προσκήνιο η ζωή και το έργο τους με τη βοήθεια της Αννίτας Παναρέτου. Η συγγραφέας στήνει μια φανταστική αλληλογραφία μεταξύ της Ευανθίας Καΐρη και της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, θέλοντας να τους χαρίσει –έστω και υποθετικά– την ευτυχία που πάντα αναζητούσαν.

Η Ευανθία Καΐρη γεννημένη στην Άνδρο το 1799, υπήρξε η πρώτη πραγματική λογία στην Ελλάδα. Έζησε όμως στη σκιά του μεγαλύτερου αδελφού της, του Θεόφιλου Καΐρη, ο οποίος υπήρξε από τους αξιολογότερους δασκάλους του γένους και αγωνιστής του ’21. Όσον αφορά την Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, καταγόμενη από αριστοκρατική οικογένεια της Ζακύνθου, θεωρείται η πρώτη ελληνίδα πεζογράφος. Έζησε έγκλειστη στο σπίτι του πατέρα της μέχρι το γάμο της με τον Νικόλαο Μαρτινέγκο.

Πρόκειται για δυο γυναίκες ευρείας μόρφωσης, που γνώριζαν την γαλλική και την ιταλική γλώσσα, καθώς και την αρχαία ελληνική. Διψούσαν για μάθηση και γνώση, όπου και έβρισκαν καταφύγιο από τη δυστυχισμένη τους ζωή. Συγγραφείς και οι δύο, η μεν Ευανθία είχε τη χαρά να δει δημοσιευμένο μεγάλο μέρος του έργου της, η δε Ελισάβετ δεν είχε αυτή την τύχη : από τα σαράντα περίπου έργα της μας έχει αφήσει μόνο την <<Αυτοβιογραφία>> της, την οποία εξέδωσε αργότερα ο γιος της. Τα υπόλοιπα καταστράφηκαν στη σεισμοπυρκαγιά του 1953 στη Ζάκυνθο. Παρ’όλα αυτά και οι δύο σηματοδότησαν με το έργο τους την έναρξη της γυναικείας λογοτεχνικής παρουσίας στην Ελλάδα.

Μέσα από τη μυθοπλασία της Παναρέτου οι ηρωίδες γρήγορα θα έρθουν κοντά έχοντας κοινά σημεία ως προς τις πεποιθήσεις, τα ενδιαφέροντα και τις στάσεις ζωής και θα δημιουργηθεί μεταξύ τους μια δυνατή φιλία, <<βάλσαμον εις την ψυχήν>> τους. Στην πραγματικότητα βέβαια, οι δυο γυναίκες δε γνωρίστηκαν ποτέ. Όμως πολλές συγκυρίες και συμπτώσεις θα μπορούσαν να ευνοήσουν αυτή τη γνωριμία, καθώς κοντινά τους πρόσωπα είχαν κινηθεί σε κοινούς κοινωνικούς κύκλους.

Η ελληνική ιστορία μέσα από τις επιστολές

Ο υποθετικός γραπτός διάλογος των δυο γυναικών τοποθετείται χρονικά από το 1820 μέχρι το 1832, δηλαδή πριν, μετά, αλλά και κατά την διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Έτσι η συγγραφέας, πέραν των σκέψεων και συναισθημάτων τους, αναφέρει και ιστορικά γεγονότα. Παρακολουθεί τη ζωή και την ψυχική πορεία των ηρωίδων στο πλαίσιο της ιστορικής πραγματικότητας, η οποία συμπίπτει με τις παραμονές, την εξέλιξη και το τέλος του αγώνα της εθνικής ανεξαρτησίας και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους. Επίσης παρατίθενται, αυτούσια ή αποσπασματικά, έγγραφα της Επανάστασης, όπως ο λόγος που εκφώνησε ο Καΐρης για την έλευση του Καποδίστρια, επιστολές του Κοραή προς την Ευανθία, καθώς και η επιστολή της Ευανθίας <<προς Φιλελληνίδες>> .

Στην αλληλογραφία που πλάθει η Παναρέτου αναφέρονται και ορισμένα περιστατικά ανεκδοτολογικού κυρίως χαρακτήρα από την μικροϊστορία της Ζακύνθου, της Άνδρου και της Σύρου, τα οποία φαίνεται να είναι στο σύνολό τους αληθινά. Για παράδειγμα καταγράφεται η ιστορία του Ψυροφονιά, όπως και του Νέστορα Φαζιόλη. Τα γεγονότα αυτά πλαισιώνουν τις ηρωίδες, ενώ συμβάλλουν και στην αληθοφάνεια του έργου.

Οι λογοτεχνικές επιστολές μεταξύ των δυο λογίων ολοκληρώνονται με το θάνατο της Ελισάβετ τον Οκτώβριο του 1832, 16 μέρες μετά τη γέννηση του γιου της. Η σγγραφέας στο τελευταίο τμήμα του βιβλίου μάς πληροφορεί ότι όσα αναφέρει στις επιστολές της Ελισάβετ μέχρι την 26^ηΙουνίου 1831 είναι αληθινά, καθώς προέρχονται από την <<Αυτοβιογραφία>> της ίδιας, ενώ οι πέντε τελευταίες είναι καθαρά προϊόν φαντασίας. Όσον αφορά τις επιστολές της Ευανθίας, η Παναρέτου παίρνει πληροφορίες από τις αναρίθμητες επιστολές που η ίδια είχε γράψει, όσο βρισκόταν στη ζωή, με συχνότερο αποδέκτη τον αδελφό της, Θεόφιλο.

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί η συγγραφέας, σ’ αυτή την αναμφισβήτητα πρωτότυπη μυθιστορηματική δημιουργία, προσεγγίζει σε απλουστευμένη μορφή τη γλώσσα που οι ηρωίδες της χρησιμοποιούσαν στα κείμενά τους. Ο λόγος της Ευανθίας διατηρεί την πολιτική σκέψη, τη λογική επιχειρηματολογία και τον ρητορικό οίστρο σε μια απλή καθαρεύουσα με στοιχεία δημοτικής. Η Ελισάβετ διακρίνεται από μια ακόμη απλούστερη γλώσσα με εμφανές το ζακυνθινό ιδίωμα και την ειλικρίνεια, η οποία χαρακτήριζε τα γραπτά της.

Η Παναρέτου, αν και η ίδια δεν φαίνεται να είναι ακραία φεμινίστρια, ωστόσο με το βιβλίο της επιχειρεί να ξαναζωντανέψει δυο γυναίκες που έκαναν την αρχή για την ανάπτυξη του φεμινιστικού κινήματος, αλλά και του Διαφωτισμού στην Ελλάδα. Κατορθώνει έτσι να δημιουργήσει στον αναγνώστη αισθήματα συμπάθειας προς τις ταλαιπωρημένες γυναίκες, καθώς και μια τάση ξεσηκωμού, επανάστασης για την ισότητα των δύο φύλων.

Το έργο αυτό αποτελεί τελικά ένα καλοφτιαγμένο συνδυασμό μύθου και πραγματικότητας, που φωτίζει τόσο τις προσωπικότητες των δυο αυτών γυναικών, όσο και την ταραγμένη για την Ελλάδα εποχή όπου έζησαν. Αν και η αλληλογραφία είναι υποθετική, η αναφορά και μόνο των ήδη γνωστών ονομάτων των δύο λογίων γυναικών θεωρώ ότι ελκύει σε μεγάλο βαθμό το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού.

Μαρία Σηφάκη

Στα άδυτα του μυαλού της

2008-03-06T11:33:00.003+02:00

Ελένη Γιαννακάκη
Τα χερουβείμ της μοκέτας
Eστία, Αθήνα 2006, σελ.287

Η Ελένη Γιαννακάκη είναι συγγραφέας αναγνωρισμένη, καθώς τιμήθηκε το 2002 από το λογοτεχνικό περιοδικό Διαβάζω με το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενης συγγραφέως για το βιβλίο της Περί ορέξεων κι άλλων δεινών. Επίσης, έχει δημοσιεύσει άρθρα και μελέτες στα ελληνικά και στα αγγλικά για ζητήματα πεζογραφίας του 20ού αιώνα. Με το δεύτερο στη σειρά έργο της Xερουβείμ της μοκέτας προσπαθεί να σπρώξει τον αναγνώστη μ’ έντεχνο τρόπο στα άδυτα του ψυχισμού της ηρωίδας, να τον κάνει να νιώσει τους φόβους και τις αγωνίες της.

Η αφηγήτρια μας μιλάει για μια γυναίκα τριανταεφτά χρόνων παντρεμένη με τρία παιδιά, νοικοκυρά. Η Μαρία, η ηρωίδα της Ελένης Γιαννακάκη, στην αρχή του μυθιστορήματος δίνει την εντύπωση στον αναγνώστη ότι πρόκειται για μια γυναίκα πλήρως αφοσιωμένη στα παιδιά και στον άντρα της, που ξέρει πώς να χειριστεί τα ζητήματα, τα οποία αφορούν το σπίτι. Από την αρχή κιόλας του βιβλίου μας δίνεται η πληροφορία ότι αποφάσισε να εγκαταλείψει την πιθανόν επιτυχημένη καριέρα της στο επάγγελμα της αρχιτεκτονικής, παραμερίζοντας το γεγονός ότι ήταν άριστη φοιτήτρια και ότι ήδη είχε ξεκινήσει να εργάζεται ως σχεδιάστρια, για χάρη της οικογένειάς της.

Η συγγραφέας μάς τοποθετεί απευθείας στην σκέψη της ηρωίδας, που δεν σταματά λεπτό να κυλά, μ’ αποτέλεσμα να μας αποκαλύπτεται σχεδόν αβίαστα η προσωπικότητα και ο χαρακτήρας της. Ακόμη, σκέπτεται καταστάσεις και γεγονότα, τα οποία δύσκολα λέγονται σε κάποιον άλλο άνθρωπο και που κάποιος θα μπορούσε να τα ομολογήσει και να τα παραδεχτεί μονάχα στον εαυτό του, ίσως από ντροπή ή από φόβο μήπως αποκαλυφθούν τα μυστικά του (ο μεγαλύτερος φόβος της Μαρίας).

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα διαδραματίζεται κατά την διάρκεια μιας ημέρας και συγκεκριμένα δεκαεφτά ωρών, από την στιγμή που ξυπνά η ηρωίδα μέχρι την στιγμή που ξαπλώνει στο κρεβάτι της για τον βραδινό της ύπνο. Γίνεται αξιοσημείωτο το γεγονός ότι, ενώ αυτή η συγκεκριμένη μέρα που περιγράφεται θα μπορούσε να είναι απλή, χωρίς ιδιαίτερες προσδοκίες σαν όλες τις άλλες μέρες της καθημερινότητας της Μαρίας, σιγά σιγά καθώς ξεδιπλώνεται το νήμα της πλοκής, αντιλαμβανόμαστε πως αυτή η μέρα έχει ξεχωριστή σημασία για την ηρωίδα: είναι η επέτειος θανάτου του εραστή της.

Πόλεμος κατά των μικροβίων

Ο αναγνώστης γίνεται συμμέτοχος της διαδικασίας που ακολουθεί η Μαρία, προκειμένου να εξολοθρέψει κάθε ίχνος μικροοργανισμού από το σπίτι της, το οποίο ενδέχεται να βλάψει την υγεία της οικογένειάς της και της ίδιας. Στην αρχή μας δίνεται η εντύπωση, ότι είναι μανιακή με την καθαριότητα, όμως όσο η πλοκή προχωράει, μ’ αργούς ρυθμούς, αντιλαμβανόμαστε πως αυτή της η εμμονή οφείλεται στην ψευδαίσθησή της ότι έτσι μπορεί να εξαγνίσει το δικό της κορμί από τις αμαρτίες και τα ένοχα μυστικά που την βαραίνουν (μοιχεία, προδοσία σε φίλες της)

Από την άλλη μεριά, το σπίτι της φαίνεται πως είναι το επίκεντρο της δικής της πραγματικότητας, ο κόσμος της, καθώς το μπάνιο του σπιτιού, είναι το ησυχαστήριο της, ο “θρόνος” της. Εκεί σκέπτεται όσα έχουν να κάνουν με την ζωή της, εκεί αναλύει γεγονότα, κυρίως του παρελθόντος, εκεί έχει στοχαστική διάθεση για την κοινωνία μέσα στη οποία μεγαλώνουν τα παιδιά της.

Θύμα του εαυτού της

Η ηρωίδα διαθέτει ελαστική συνείδηση, μ’ αποτέλεσμα να προσαρμόζει την πραγματικότητα στα δικά της “θέλω” και “πρέπει” . Δεν διστάζει ν’ απατήσει τον άνδρα της, χωρίς να την κυριεύουν οι τύψεις της. Επίσης, δεν κωλύεται να αποκαλύψει στον άνδρα της τα μυστικά των φιλενάδων της προς όφελος δικό της, δεν αντιμετωπίζει κανέναν ηθικό ενδοιασμό στο να μπει ανάμεσα σε κάποιο ζευγάρι και να καταφέρει να τους χωρίσει με δόλιο τρόπο (τον τότε εργοδότη της και σημερινό άνδρα της, από την τότε σύζυγό του), εμφανώς αδιαφορώντας για το αν έχτισε τα θεμέλια της οικογένειάς της στα χαλάσματα μιας άλλης. Ακόμη, προτίμησε να αρνηθεί την βοήθειά της στον καρκινοπαθή πατέρας της που είχε ανάγκη να μείνει στο σπίτι τους, καθώς ήταν από το νησί Σαντορίνη, για να μπορέσει έτσι να κάνει την αποθεραπεία του, παρά ν’ αντιταχθεί στην θέληση της οικογένειας του συζύγου της, που δεν ήθελε να τον φιλοξενήσουν στο σπίτι. Τέλος, φαίνεται πως αντιμετώπισε με συναισθηματική ψυχρότητα το γεγονός ότι ήταν παρούσα την στιγμή του θανάτου του εραστή της.

Η παγίδα της αμεσότητας

Η συγγραφέας Ελένη Γιαννακάκη, με την τεχνική του εσωτερικού μονολόγου, μας ωθεί να εισχωρήσουμε στη σκέψη της ηρωίδας κι ενώ γράφει σε τρίτο πρόσωπο δίνεται η εντύπωση στον αναγνώστη, πως είναι η ίδια η ηρωίδα που εκφράζει τις σκέψεις της και τα συναισθήματά της. Αυτή η λογοτεχνική μέθοδος είναι αρκετά προσφιλής στο αναγνωστικό κοινό και στην ουσία είναι αυτή που κρατά το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο.

Ακόμη, η δράση ξετυλίγεται αργά και νευρωτικά μοιάζοντας περισσότερο με ψυχολογικό θρίλερ, προκαλώντας τον αναγνώστη να διαπιστώσει αν πρόκειται για μια γυναίκα, η οποία στην ουσία πάσχει από κατάθλιψη.

Ωστόσο, από την μέση κιόλας του μυθιστορήματος, καθώς γνωρίζουμε τα περισσότερα γεγονότα που αφορούν την Μαρία, αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε αν αξίζει να προσπαθήσουμε να δικαιολογήσουμε τις απαράδεκτες ηθικά πράξεις της και αν αξίζει να συμπάσχουμε μαζί της για τους φόβους της, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους είναι περίπλοκοι. Ωστόσο, ο αναγνώστης παρακολουθώντας την εξέλιξη βήμα προς βήμα, τρομάζει στην ιδέα πως δεν λείπει η περίπτωση να υπάρχουν γύρω μας τέτοιες γυναίκες σαν την Μαρία. Προστατευμένες από την κοινωνική τους εικόνα, της ευηπόληπτης, με ήθος κι αρχές , καθώς πρέπει μητέρας, νοικοκυράς και συζύγου ,δεν σέβονται στην ουσία τίποτα και κανέναν πράττοντας ότι τους προστάζει ο δικός τους εγωκεντρισμός και οι δικές τους ανάγκες. Έτσι, μήπως καθίσταται στον αναγνώστη σχεδόν αδύνατον να συμπαθήσει την ηρωίδα;

Από την άλλη πλευρά, το μυθιστόρημα γίνεται σ’ ορισμένα σημεία αρκετά κουραστικό και ανιαρό. Συγκεκριμένα, στο σημείο όπου περιγράφεται μ’ απόλυτη λεπτομέρεια ο τρόπος καθαριότητας του σπιτιού και η συχνουρία της Μαρίας. Επίσης, το τέλος δεν μας γίνεται απόλυτα σαφές, αφήνοντάς μας μ’ ένα ερωτηματικό. Άραγε η Μαρία σκότωσε ηθελημένα τον εραστή της, προκειμένου να μην της σταθεί εμπόδιο στην οικογενειακή της γαλήνη, ή απλώς τον άφησε να πνιγεί στην μπανιέρα του σπιτιού του, χωρίς να τον βοηθήσει;

ΙΩΑΝΝΑ ΤΣΙΤΣΙΡΗ

ΠΙΣΩΓΥΡΙΣΜΑΤΑ

2008-03-06T11:21:00.003+02:00

Λένα Μαντά
Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι
Ψυχογιός, Αθήνα 2007, σελ.593

Οι περισσότεροι από εμάς, όσο βρισκόμαστε στην παιδική ηλικία, κάνουμε όνειρα για την μετέπειτα ζωή μας, έχουμε προσδοκίες από αυτήν, επιθυμίες. Τι συμβαίνει όμως όταν παίρνουμε το ρίσκο και θυσιάζουμε ό,τι έχουμε προκείμενου να τα πραγματοποιήσουμε; Μήπως τα όνειρα καταλήγουν εφιάλτες; Μήπως η ζωή κάνει πιο ευφάνταστα σχέδια από εμάς; Οι πέντε κύριες ηρωίδες του μυθιστορήματος Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι της Λένας Μαντά, μας απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα μέσα από τα δικά τους βιώματα.

Από την συγγραφή έργων για κουκλοθέατρο και από την διασκευή πολλών λαϊκών παραμυθιών η Λένα Μάντα πέρασε στη δημιουργία μυθιστορημάτων, όπως Το βαλς με δώδεκα θεούς και Θεανώ, η λύκαινα της πόλης.

Το μυθιστόρημα Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι αποτελείται από πέντε αυτοτελείς ιστορίες. Εξιστορούνται πέντε ζωές συγκλονιστικές, οι οποίες δεν συγχέονται μεταξύ τους, όσον αφορά την πλοκή. Ωστόσο, δύο είναι τα κυρίαρχα μοτίβα μέσα στο έργο: η αγάπη και ο θάνατος. Η Μελλισάνθη, η Ιουλία, η Ασπασία, η Μαγδαληνή και η Πολυξένη είναι πέντε αδερφές, οι οποίες από πολύ μικρές έμειναν ορφανές από πατέρα και ζούσαν με την μητέρα και την γιαγιά τους στο σπίτι δίπλα στο ποτάμι, το οποίο βρισκόταν σε ένα χωριουδάκι στην περιοχή του Ολύμπου. Τα πρώτα χρόνια της ζωής τους κυλούσαν ήρεμα. Μόνιμη έγνοια των κοριτσιών ήταν πώς θα ευχαριστηθούν όσο γίνεται περισσότερο τα παιχνίδια τους στην έξοχη. Τι γίνεται όμως όταν την παιδική ηλικία διαδέχεται η εφηβεία και ύστερα η ενηλικίωση; Τα παιχνίδια των κοριτσιών γύρω από το ποτάμι χάνουν το ενδιαφέρον τους, οι ανησυχίες και η περιέργεια για την ζωή, η ανυπομονησία προκείμενου να γευτούν τις απολαύσεις της έχουν κυρίαρχη θέση στα όνειρά τους, στο μυαλό τους και μετατρέπονται σε εμμονές. Όλες τους καταφέρνουν να φύγουν από το χωριό, που τις ανέθρεψε, αφήνοντας πίσω τους την γιαγιά και την μητέρα τους, η οποία όλο το διάστημα της απουσίας τους, ως μοναδικό αποκούμπι είχε τα γράμματα και τις φωτογραφίες που τις έστελναν κατά διαστήματα οι κόρες της.

Η συγγραφέας παρομοιάζει τις ζωές των κοριτσιών από τον Όλυμπο με ένα ποτάμι που κυλά και μπορεί να σε παρασύρει στο πέρασμά του: «η ζωή είναι σαν ένα ποτάμι που κυλά αυτή την στιγμή μπροστά μας. Εύκολα σε παρασύρει και σε τραβάει όπου εκείνο πηγαίνει. Όπως ένα ποτάμι δεν γυρίζει πίσω, έτσι και εσείς αν σας παρασύρει δεν θα μπορέσετε να γυρίσετε πίσω… να προσέχετε πάντα το ποτάμι… μην σας παρασύρει…». Οι ηρωίδες όμως πήγαν κόντρα στο ποτάμι, αλλά κατόρθωσαν να γυρίσουν πίσω.

Καινούργια ζωή

Οι τρεις από τις πέντε αδερφές, η Μελισσάνθη, η Ιουλία, η Ασπασία, αρχίζουν το νέο τους ξεκίνημα με κοινή αφετηρία. Γνωρίζουν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους τους άνδρες τους, οι οποίοι βρέθηκαν στο χωριό είτε ως επισκέπτες είτε ως περαστικοί. Τους παντρεύονται και μαζί εγκαταλείπουν αυτή την όμορφη γωνιά της γης, χωρίς κανένα ενδοιασμό και χωρίς δεύτερη σκέψη για το σπίτι που αφήνουν πίσω τους. Τους ακολούθησαν και βρέθηκαν σε τόπους μακρινούς στα πέντε σημεία του ορίζοντα. Στα επόμενα χρόνια οι ζωές τους γίνονται τελείως διαφορετικές.

Η Μαγδαληνή ξεχώρισε από τις αδερφές της, όσον αφορά τον λόγο για τον οποίο επέλεξε να φύγει από το χωριό της. Τρέφοντας απεριόριστη αγάπη για τα γράμματα, θέλησε να σπουδάσει και την βοήθησε σε αυτήν της την απόφαση η θεία της, η οποία και την έλαβε υπό την προστασία της. Όμως και εκείνη δεν άργησε να ακούσει την καρδιά της και να εγκαταλείψει τα όνειρά της για χάρη ενός άνδρα. Ζούσαν ευτυχισμένοι στην Αμερική μαζί με τα δυο τους παιδιά. Ωστόσο, το τραγικό τέλος δεν άργησε να φανεί. Ο άνδρας της μαζί με τον γιο τους δολοφονήθηκε, εξαιτίας των παράνομων επαγγελματικών δραστηριοτήτων του. Εκείνη παραιτήθηκε από κάθε θέληση για ζωή. Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι την περίμενε προκείμενου να της γιατρέψει κάθε της πληγή.

Η Μελισσάνθη ένιωσε να παραδίνεται στον απόλυτο έρωτα, αλλά όχι προς τον κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερό της σύζυγο, αλλά προς τον συνομήλικο εραστή της, Άγγελο. Η κατάληξη ήταν τραγική, τους έχασε και τους δύο μαζί με τον παράνομο καρπό του έρωτά τους. Δεν είχε πια κανέναν, η λύση για να ξαναβρεί τον εαυτό της ήταν μία: το σπίτι δίπλα στο ποτάμι.

Η Ιουλία αγαπήθηκε και αγάπησε πολύ τον άνδρα της, για εκείνον απαρνήθηκε την χώρα της και μετακόμισε μαζί του στο Καμερούν της Αφρικής προς χάριν δικής του επαγγελματικής βελτίωσης. Του πρόσφερε απλόχερα μια ευτυχισμένη οικογένεια αποκτώντας μαζί του τρεις κόρες. Η ευτυχία, όμως, δεν κράτησε για πολύ∙ ο άνδρας της σκοτώθηκε και εκείνη αναγκάστηκε να γυρίσει, ψυχικά ράκος, στην Ελλάδα. Μόνο το σπίτι στο ποτάμι μπορούσε να την παρηγορήσει.

Η Ασπασία αγάπησε και αυτή πολύ τον άνδρα της και τα παιδία τους, μόνο που καθυστέρησε να το συνειδητοποιήσει, διότι για πολλά χρόνια πίστευε πως έχει μια και μοναδική αγάπη, το τραγούδι. Γι’ αυτό θυσίασε μια ενδεχόμενη οικογενειακή ευτυχία, γι’ αυτό θυσίασε την σχέση της με τον άνδρα της και τα παιδιά της, γι’ αυτό θυσίασε την ψυχή της, γι’ αυτό έχασε στο τέλος τα πάντα. Όμως, όταν το αντιλήφθηκε ήταν πλέον αργά. Ο άνδρας της την είχε εγκαταλείψει για μια άλλη γυναίκα και η μία της κόρη είχε χάσει την μάχη με τον θάνατο, χωρίς να έχει περάσει μαζί της όσο χρόνο θα ήθελε. Μονάχα ένα μέρος επάνω στη γη θα μπορούσε να την κάνει να συγχωρέσει τον εαυτό της: το σπίτι δίπλα στο ποτάμι.

Ωστόσο, ο δρόμος που διάλεξε η Πολυξένη ήταν πολύ διαφορετικός από των αδερφών της. Το έσκασε από το πατρικό της σπίτι αφήνοντας μονάχα ένα γράμμα στη μητέρα της και ακολούθησε ένα θίασο που είχε βρεθεί στο χωριό τους προκείμενου να μπορέσει να κάνει μια αρχή στη πραγματοποίηση του ονείρου της, να γίνει μια γνωστή ηθοποιός. Το ταλέντο της ήταν αδιαμφισβήτητο από όλους όσοι την είχαν παρακολουθήσει σε κάποια παράσταση. Έτσι, η αναγνώριση του χαρίσματός της, η δόξα , η φήμη έκαναν την εμφάνισή τους στην ζωή της Πολυξένης. Ο ερωτάς, που είχε αργήσει να φανεί στη ζωή της, συμπλήρωσε την ευτυχία της. Ο άνθρωπος, όμως, στον οποίο είχε δοθεί ολοκληρωτικά την πρόδωσε, παντρεύτηκε μια άλλη γυναίκα. Εκείνη τότε έδωσε όλη της την αγάπη και την στοργή σε ένα κοριτσάκι, στην κόρη της καλύτερής της φίλης. Αργότερα την υιοθέτησε, καθώς οι γονείς της σκοτώθηκαν σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Μόνο το σπίτι δίπλα στο ποτάμι μπορούσε να δώσει μια ζεστή στέγη και στις δυο.

Οπότε, μπορούμε να πούμε ότι η ζωή και των πέντε αδερφών δεν είχε την εξέλιξη που τους είχαν υποσχεθεί τα όνειρά τους. Η καθεμία έκανε τις δικές τις επιλογές και τα δικά της λάθη. Αγάπησαν με όλη την δύναμη της ψυχής τους, πόνεσαν και κατάλαβαν πως το μόνο πράγμα, το οποίο θα μπορέσει να γιατρέψει τις πληγές τους είναι, το σπίτι δίπλα στο ποτάμι. Όλες ξαναβρίσκονται σ’ αυτό το μέρος, που κάποτε ένιωθαν να τις πνίγει και να τις κρατά δέσμιες. Τώρα είναι το μόνο μέρος επάνω στη γη, όπου θα μπορέσουν να εξαγνιστούν από τις αμαρτίες τους, να ξεχάσουν ό,τι τις πληγώνει.

Μονορούφι

Καθώς διάβαζα το βιβλίο, συνειδητοποίησα ότι παρότι το τέλος του ήταν αναμενόμενο, με έκανε να αισθανθώ αγωνία και φόβο μαζί, θλίψη κι αμέσως μετά ανακούφιση και χαρά. Επίσης ολόκληρο το μυθιστόρημα, παρά τις 593 σελίδες του, δεν κουράζει τον αναγνώστη, καθώς η πλοκή κυλά αβίαστα κρατώντας τον σε αγωνία για το τι θα συμβεί παρακάτω. Ακόμη, το απλό και κατανοητό ύφος και λεξιλόγιο, οι καθαροί διάλογοι, καθιστούν το συγκεκριμένο ανάγνωσμα αρκετά προσιτό, όσον αφορά την κατανόηση της θεματικής του και προσφέρουν συνάμα στον αναγνώστη συναισθηματική και νοητική μέθεξη.

Μόνο μελανό σημείο σ’ ολόκληρο το έργο θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί η ιστορία της Μελισσάνθης, στην οποία περιγράφονται με απόλυτη λεπτομέρεια οι ερωτικές της στιγμές με τον Άγγελο, θυμίζοντας έτσι, κατά κάποιο τρόπο, Άρλεκιν.

Ιωάννα Τσιτσίρη

Η πορεία της γυναίκας στον χρόνο

2008-03-06T11:08:00.002+02:00

Ρούλα Κακλαμανάκη
Η γυναίκα χτες και σήμερα. Ισονομία, ισότητα, αλλά και διαφορετικότητα.
Κέδρος, Αθήνα 2007, σελ.235

Πώς η γυναίκα μπόρεσε σταδιακά να κατακτήσει μια σημαντική θέση σε μία κοινωνία, στην οποία τον πρώτο λόγο και τον τελευταίο τον έχει ο άντρας; Η Ρούλα Κακλαμανάκη στη δοκιμιακή μελέτη Η γυναίκα χθες και σήμερα μας άπαντα σ’ αυτό το ερώτημα. Όμως, δεν είναι το μοναδικό της συγγραφικό έργο το συγκεκριμένο βιβλίο, αλλά έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές, αφηγήματα, δοκίμια, βιογραφίες, καθώς επίσης έχει μεταφράσει αρκετά ξενόγλωσσα έργα. Ωστόσο, έχει εργασθεί και ως δικαστικός υπάλληλος, βουλευτής, τέλος χρημάτισε Υφυπουργός Κοινωνικών ασφαλίσεων και παιδείας.

Η γυναίκα χθες και σήμερα είναι μια μελέτη, η οποία πραγματεύεται την περιπέτεια της γυναίκας μέσα στον χρόνο, η οποία διανύει μία πορεία ιδιαιτέρως πολυεπίπεδη και μαχητική. Οι διεκδικήσεις της κυρίως αφορούσαν το πέρασμά της από την υποτέλεια (την υποταγή της στην κυριαρχία του ανδρικού φύλου) στην χειραφέτησή της, στην αναγνώριση των δημόσιων και ιδιωτικών της δικαιωμάτων. Όμως και στο παρελθόν, μέσα από την διάθρωση μιας πατριαρχικής κοινωνίας, όπου ο άνδρας ήταν το δραστήριο μέλος της οικογένειας, είχαν ξεπηδήσει, μέσα από το ιστορικό γίγνεσθαι, παραδείγματα γυναικών, τα οποία αποτέλεσαν εξαιρέσεις για τις καθιερωμένες κοινωνικές και οικογενειακές δομές. Μ’ άλλα λόγια, εμφανίστηκαν γυναίκες, οι οποίες ήταν εκείνες που είχαν τον πρώτο λόγο σε εθνικά κυρίως ζητήματα, λόγου χάριν βασίλισσες, οι οποίες, σημειωτέον, ανήλθαν στον θρόνο κυρίως κληρονομικά. Επίσης υπήρξαν και γυναίκες, που ξέφυγαν απλώς από τον καθιερωμένο κανόνα, όπως στην αρχαία Ελλάδα, στην Ινδία, στη Ρώμη, κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα, οι οποίες συνυπήρχαν και αλληλοσυμπληρώνονταν με τους άνδρες. Ωστόσο είναι εμφανές ότι αυτά τα μεμονωμένα παραδείγματα δεν μπόρεσαν να τροποποιήσουν την κυριαρχούσα γενική εικόνα της γυναίκας, αλλά ούτε καν να την επηρεάσουν.

Έτσι, προέκυψε η ανάγκη δημιουργίας ενός γυναικείου κινήματος, το οποίο θα διεκδικούσε την εξίσωση του «ασθενούς φύλου» με τον άνδρα σ’ όλα τα επίπεδα της κοινωνικής, οικογενειακής και πολιτικής ζωής. Το συγκεκριμένο κίνημα ονομάστηκε φεμινισμός, του οποίου οι δειλές απαρχές εντοπίζονται μόλις τον 18ο αιώνα. Ωστόσο, τον 19ο αιώνα μπορούμε να πούμε ότι θεμελιώθηκε και τον 20ο ότι μαζικοποιήθηκε οριστικά. Στην Ελλάδα εγκαινιάστηκε το 1920 με αφετηρία την δράση της Αύρας Θεοδωροπούλου.

Δυναμικός επαναπροσδιορισμός της θέσης της γυναίκας

Καθίσταται πρόδηλο το γεγονός ότι, η ισότητα, η ισονομία (δικαίωμα πολιτικής ψήφου) της γυναίκας μέσα στα πλαίσια ενός κράτους, της κοινωνίας και της οικογένειας, η αντιμετώπισή της ως αυτόνομο και ανεξάρτητο δυναμικό ον, δεν είναι δυνατόν να θεμελιωθεί, να καθιερωθεί και να εφαρμοσθεί μονάχα με τις διεκδικήσεις, τους αγώνες και τις μάχες της γυναίκας. Είναι υπόθεση πολιτικής και πολιτισμού, η οποία θα αναδειχθεί μέσα από διάφορες ζυμώσεις της καθημερινότητας, που εξαρτώνται από ηθικές και κοινωνικές παραμέτρους.

Έτσι με τις κρατικές παρεμβάσεις, τις κοινωνικές εξελίξεις, την τεχνολογική πρόοδο, την ανάπτυξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, που σημειώθηκαν, η γυναίκα στα μέσα του 19ου έως τα μισά 20ου αιώνα ορθώνει το ανάστημά της μπροστά στην πατριαρχική κοινωνία, το οποίο είχε ως συνέπεια να γίνει πιο δημιουργική, να διευρύνει τους ορίζοντες των ενδιαφερόντων της, να παίρνει πρωτοβουλίες, οι οποίες δεν αφορούν μονάχα τα του οίκου της, να εισβάλλει σε επαγγέλματα, τα οποία θ’ άρμοζαν κάποτε μόνο σ’ άνδρες. Ακόμη, αποκτά δικαίωμα ψήφου, έχει τον δικό της αυτόνομο λόγο και στάση απέναντι στα κοινωνικά πολιτικά δρώμενα. Επίσης, αναπτύσσει και διευρύνει το νου της και το πνεύμα της, καθώς ασχολείται συστηματικά με τις επιστήμες και τις τέχνες.

Οπότε καθίσταται πρόδηλο πως κατόπιν αυτών των σημαντικών αλλαγών η γυναίκα αναγκάστηκε να βγει έξω από τα προστατευτικά τείχη του σπιτιού της, να διεκδικήσει ό,τι της αναλογούσε, να κυνηγήσει και να πραγματοποιήσει κάθε όραμά της ως δραστήριο ον.
Εν συνεχεία, όταν ο 20ος αιώνας έφτασε στην δύση του, η γυναίκα κατάφερε να κερδίσει πλήρη πολιτικά δικαιώματα και την νομική της ισοτιμία. Έτσι, ίδρυσε γυναικεία σωματεία, που ως κίνητρο για την δημιουργία τους ορίστηκε το ενδιαφέρον, η αγωνία ενός αριθμού γυναικών, όσον αφορά προβλήματα ειρήνης, δημοκρατίας, αλλά και επικαιρότητας. Πιο συγκεκριμένα, ζητήματα που βρίσκονται βέβαια σε συνάρτηση με τη γυναικεία υπόθεση, όπως το κατά πόσο μεριμνά η δημόσια πρόνοια για την υγειά των παιδιών τους, αλλά και των ίδιων. Επίσης, με ποιο τρόπο μπορεί να αντιμετωπίσει το κράτος την βία μέσα στην οικογένεια.

Ακόμη θα ήταν εύλογο να επισημαίναμε πώς η αριστερά αντιμετώπιζε με αμφιθυμία το κίνημα του φεμινισμού. Δεν συμβάδιζε με τον φεμινισμό, αλλά και ούτε και τον ακολουθούσε πιστά. Παρόλα αυτά το γυναικείο κίνημα αμφισβήτησε τις καθιερωμένες κοινωνικές δομές, καλλιέργησε νέες άξιες, έδωσε λύση σε καίρια προβλήματα κάτω από διαφορετική σκοπιά από την ήδη υπάρχουσα.

Ωστόσο το κράτος, το 1952-1982, διευκόλυνε τις επιδιώξεις και τις διεκδικήσεις της γυναίκας, καθώς προώθησε ορισμένες νομοθετικές αλλαγές και θεσμικά μέτρα, που ανέτρεπαν την νομοθεσία, η οποία αφορούσε την θέση της γυναίκας στην κοινωνία και κυρίως μέσα στην οικογένεια. Τέλος, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης δεσμεύτηκαν από τον κρατικό μηχανισμό να μην προβάλλουν διαφημίσεις, οι οποίες ενδέχεται να προσβάλλουν και να υποτιμούν το γυναικείο φύλο.

Σφαιρικότητα του ζητήματος

Στο επίμετρο του συγκεκριμένου βιβλίου, η Ρούλα Κακλαμανάκη εξετάζει το γυναικείο ζήτημα με αφετηρία το παρελθόν και καταλήγοντας στο παρόν, για να διαπιστώσει κατά πόσο καθίσταται εφικτό το να διασφαλισθούν οι γυναικείες κατακτήσεις στο μέλλον. Έτσι, η συγγραφέας ανατρέχει στο πολύ μακρινό παρελθόν, όπως στο Βυζάντιο, στη Ρώμη, στην αρχαία Ελλάδα, στον Μεσαίωνα, στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και καταλήγει στον 21ο αιώνα, προκείμενου να αναδείξει πώς και σε τι βαθμό εξελίσσονται, αναπτύσσονται οι θεσμοί, τα δίκαια (οικογενειακό, αστικό), που αφορούν την γυναίκα.

Επίσης, η συγγραφέας ανατρέχει στο ιστορικό γίγνεσθαι και για έναν παραπάνω λόγο: αναρωτιέται πώς η γυναίκα, καθώς ήδη έχει αναγνωρισθεί ως αυτόνομη και ανεξάρτητη, μπορεί να συμβάλλει στην αλλαγή του κοινωνικού status και να εξασφαλίσει στον πολίτη ό,τι του αναλογεί και του αξίζει. Έτσι, η αναζήτηση της συγκεκριμένης απάντησης προϋποθέτει μία σφαιρική αντιμετώπιση του γυναικείου ζητήματος.

Επιστημονική έρευνα

Καθώς διάβαζα το συγκεκριμένο βιβλίο, το πρώτο πράγμα που διαπίστωσα ήταν ότι πρόκειται για μια δοκιμιακή μελέτη, στην οποία η συγγραφέας έχει ανατρέξει σε πάμπολλες αξιόπιστες, επιστημονικές πηγές από πολυπληθή βιβλία και αλλά τέτοιου είδους κείμενα. Επίσης, σ’ ορισμένα σημεία κάνουν αισθητή την παρουσία τους, άμεσα η έμμεσα, ορισμένες λογοτεχνικές αποχρώσεις. Ακόμη, φαίνεται πως η συγγραφέας δεν μεροληπτεί υπέρ του γυναικείου φύλου και αν ακόμη αυτό συμβαίνει σ’ ορισμένα σημεία, γίνεται με διακριτικό τρόπο. Τέλος, το λόγιο και επεξεργασμένο ύφος και λεξιλόγιο της συγγραφέως προϋποθέτουν την απερίσπαστη προσοχή του αναγνώστη, για την πλήρη κατανόηση του θέματος.

ΙΩΑΝΝΑ ΤΣΙΤΣΙΡΗ

ΦΛΕΡΤΑΡΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΥΠΕΡ-ΦΥΣΙΚΟ

2008-02-24T20:44:00.005+02:00

Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης
Φυσικές Ιστορίες
Εικονογράφηση Ευφροσύνη Κ.Δοξιάδη
Εκδόσεις ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΟ, 2006 Σελ. 176

Πώς γίνεται η βρώση ενός φρούτου να προκαλεί περίεργες ψυχικές αντιδράσεις; Γιατί μια αποθήκη θεωρείται η «Φωλιά του Κακού»; Μπορεί από ένα θαμμένο βιβλίο να φυτρώσει ένας κάκτος ή να ζήσει κανείς στο βυθό μιας λίμνης χωρίς αέρα; Τι συμβαίνει κατά την μεταμόρφωση ενός άνδρα σε δέντρο; Μπορούν να ξεπεραστούν τα όρια των φυσικών νόμων; Και αν ναι, υπάρχει η αντίπερα-άγνωστη όχθη των πραγμάτων; Ας το ανακαλύψουμε...

Έντεκα διηγήματα-διαδρομές στον μαγευτικό κόσμο του υπερ-φυσικού, όπου τα έμψυχα γίνονται άψυχα και τα άψυχα αποκτούν ζωή, χωρίς να παραλείπονται ωστόσο οι ρεαλιστικές περιγραφές. Ξεναγός, ο ταλαντούχος συγγραφέας Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, που, παρότι έχει στο ενεργητικό του μόλις τέσσερα έργα ( δύο μυθιστορήματα, ένα θεατρικό αφήγημα και μια συλλογή διηγημάτων), μετρά πολλές επιτυχίες και βραβεία που τον αναδεικνύουν στον καλλιτεχνικό χώρο και καταξιώνουν την σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Σημαντικές διακρίσεις για τον ίδιο τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, αφού τα έργα του είχαν την τύχη να μεταφραστούν σε τέσσερις κεντρικές ευρωπαϊκές γλώσσες και να γνωρίσουν μεγάλη υποδοχή από το ξένο αναγνωστικό κοινό.

Το πρώτο έργο του Οι Τέσσερις Τοίχοι (2000), που είχε ξεχωρίσει σε κορυφαίους ξένους διαγωνισμούς λογοτεχνικών βιβλίων, το δεύτερο στη σειρά μυθιστόρημά του Ο Φιλοξενούμενος (2004) και το τέταρτο βιβλίο του, η συλλογή Φυσικές Ιστορίες (2006), παρόλο που κινούνται σε διαφορετικούς θεματικούς άξονες, τα συνδέει η φοβιστικά υπέροχη μυστηριακή ατμόσφαιρα και τα κρυμμένα μυστικά, που κάθε φορά αποκαλύπτονται με αρνητικές συνέπειες.

Αθέατος κόσμος

Οι Φυσικές Ιστορίες, που κάθε άλλο παρά φυσικές μπορούν να χαρακτηριστούν, περιλαμβάνουν σύντομα διηγήματα, με έντονο το στίγμα του φανταστικού και του ανεξήγητου· θέματα που ερεθίζουν πάντοτε την περιέργεια, ακόμα και του πιο απαιτητικού αναγνώστη. Ιστορίες με πρωταγωνιστές ανθρώπους, ήρωες εκκεντρικούς που παρουσιάζουν τις ιδιαίτερες πτυχές του εαυτού τους, ζώα και φυτά.

Τον απόκοσμο πυρήνα των διηγημάτων συνθέτουν η καρέκλα με τις ανθρώπινες ιδιότητες («Η καρέκλα στο διάδρομο»), ο ήρωας που μπορούσε να αναπαριστά τις σκέψεις του πάνω στο χαρτί μέσω της αυτοσυγκέντρωσης («Λόφοι στο χαρτί»), το σμήνος των σφηκών που εκδικείται τον εξολοθρευτή τους («Οι σφήκες»), το σκυλί που θρηνεί τον χαμό της μοναδικής συντρόφου του στη ζωή, της αφεντικίνας του («Έρρικα και Ζοζέτ»), οι μυστικές συναντήσεις και τα όργια με φανερή την αίσθηση του κακού («Το φως, το σκοτάδι»)· αυτές και άλλες έξι ανεξήγητες καταστάσεις που αξίζει να διαβάσει κανείς.

Πρόθεση του Χατζηγιαννίδη δεν είναι μόνο να δημιουργήσει ένα έργο βγαλμένο μέσα από τον αθέατο κόσμο, αλλά και να εκθέσει τα ανθρώπινα πάθη, την μοναξιά, τον εγκλεισμό, την απομόνωση και την εγκατάλειψη, που χαρακτηρίζουν τους ήρωες. Πρωταγωνιστές μοναχικοί, αποξενωμένοι από το περιβάλλον τους, ακολουθούν τον δικό τους ιδιόρρυθμο τρόπο ζωής, ψάχνουν αυτό το κάτι που θα χρωματίσει την μονότονη ζωή τους, κάνουν ό,τι μπορούν για να νιώσουν λίγες στιγμές απόλαυσης.

Έντονο το μοτίβο της μοναξιάς παρουσιάζεται στο έβδομο διήγημα της συλλογής με τον τίτλο «Έρρικα και Ζοζέτ», στο οποίο η Έρρικα, μια ηλικιωμένη γυναίκα, χήρα, ορφανή και χωρίς παιδιά, ζει με την μοναδική, πλέον, συνοδοιπόρο της στη ζωή, την σκυλίτσα της Ζοζέτ. Οι δυο τους λειτουργούν σαν ένας οργανισμός και είναι δεμένες με τον ιερό όρκο της αιώνιας αγάπης και συντροφικότητας. Πρόκειται για μια ιστορία, αμυδρώς μελοδραματική, που αντλεί το θέμα της από την πραγματικότητα με μια απόχρωση υπερφυσικού.

Η δύναμη της πένας

Χαρισματικός ο συγγραφέας Χατζηγιαννίδης, ο οποίος κατάφερε να διατηρήσει την αίγλη που απέφερε στον ίδιο το πρώτο -και τυχερό του- μυθιστόρημα. Συνεχίζει την συγγραφική του πορεία με έργα που αξίζουν, πέρα από κάθε αμφιβολία, καλές κριτικές και επαίνους, ειδικά για έναν τόσο νέο και εξαιρετικό δημιουργό της τέχνης.

Στο τελευταίο του έργο, Φυσικές Ιστορίες, χρησιμοποιεί απλή και κατανοητή γλώσσα και κάνει αυτόματα το βιβλίο προσιτό σ’όλα τα επίπεδα του αναγνωστικού κοινού. Εκθέτει τις σκέψεις των ηρώων του, με αφήγηση άλλοτε πρωτοπρόσωπη, άμεση και ζωντανή, και άλλοτε τριτοπρόσωπη που κρατάει μια απόσταση από τον αναγνώστη, χωρίς όμως να χάνει το ενδιαφέρον της. Παραθέτει λεπτομερείς περιγραφές χώρων και προσώπων, τις οποίες άλλοι χαρακτήρισαν εξαντλητικές, εγώ θα έλεγα τρομερά παραστατικές, σε τέτοιο βαθμό που ζωντανεύει το σκηνικό, γεμάτο χρώματα και εικόνες μπροστά στα μάτια μας. Σ’αυτό έχει βάλει το χεράκι της και η ευρηματική ζωγράφος Ευφροσύνη Κ.Δοξιάδη, που στόλισε το βιβλίο με τις εικόνες της.

Οι έντεκα ιστορίες φέρουν στο τέλος μια τυπική χρονολογία της συγγραφής τους, εντούτοις απουσιάζει στο εσωτερικό τους ο ακριβής χρόνος και τόπος των γεγονότων, τεχνική που εντείνει την γοητεία του άγνωστου και του φανταστικού. Στοιχεία που επαληθεύουν την πραγματική υπόσταση των ιστοριών δεν υπάρχουν, παρά μόνο στο πρώτο διήγημα «Η μυστική ρίζα», για το οποίο ο συγγραφέας συνεντευξιαζόμενος δήλωσε πως φέρει κάτι απ’τη ζωή του.

Μια συλλογή διηγημάτων γεμάτη φαντασία, μαγεία και παραμυθένια ομορφιά που ανεπιφύλακτα θα συνιστούσα στον καθένα να διαβάσει. Για μια ακόμη φορά έλαμψε η δημιουργικότητα της χατζηγιαννίδιας πένας! Άραγε, τι άλλο μας επιφυλάσσει;

Έλλη Αθανασίου

Ένας ταξιδευτής Οδυσσέας, ένας ενεργός Πολίτης

2008-02-23T18:11:00.006+02:00

Νίκος Θέμελης
Μια ζωή δυο ζωές
Εκδόσεις Κέδρος σελ.429

“Ο Οδυσσέας Πολίτης, καθηγητής Πανεπιστημίου στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης...” Με αυτή τη φράση ο Νίκος Θέμελης ξεκινά το πέμπτο βιβλίο του Μια ζωή δυο ζωές -μετά την τριλογία Αναζήτηση, Ανατροπή, Αναλαμπή και το μυθιστόρημα Για μια συντροφιά ανάμεσά μας- παρουσιάζοντας έτσι τον κεντρικό ήρωά του, Οδυσσέα Πολίτη, όνομα καθόλου τυχαίο, καθώς παραπέμπει στον ταξιδευτή Οδυσσέα και σ’έναν άνθρωπο πολιτικά ενεργό. Σε αντίθεση με τα άλλα έργα του συγγραφέα, τα οποία διαδραματίζονται στο παρελθόν, η πλοκή του συγκεκριμένου εκτυλίσσεται στο παρόν.

Η ζωή του Οδυσσέα, ήδη από τα παιδικά του χρόνια, ήταν γεμάτη ταξίδια νοερά στον κόσμο της ιστορίας -στον οποίο ο ίδιος έχει πρωταγωνιστικό ρόλο- αλλά και ταξίδια πραγματικά, καθώς στη συνέχεια κάνει το μεταπτυχιακό του στη Γερμανία, συμμετέχει τακτικά σε ευρωπαϊκά συνέδρια και συνεργάζεται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών, μεγαλώνοντας την περίοδο του μετεμφυλιακού διχασμού και καταγόμενος από ένα περιβάλλον με αριστερές πεποιθήσεις (ο θείος του, ο Αλέκος, μάλιστα εξορίστηκε λόγω της πολιτικής του ιδεολογίας), διακατέχεται συχνά από πολιτικές και κοινωνικές ανησυχίες για τις οποίες συζητά με τον, υψηλού επιπέδου, περίγυρό του. Τον προβληματίζει η απαξίωση της πολιτικής που παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις στην χώρα μας τα τελευταία χρόνια, το ζήτημα της ελληνικής ταυτότητας, καθώς και η αναγκαία ανάπτυξη ενός νεοελληνικού πολιτισμού με ευρωπαϊκό προσανατολισμό.

Περιστοιχίζεται από φίλους και συγγενείς, ανθρώπινους, με αδυναμίες, ωστόσο με αρκετές διαφορές από έναν μέσο Έλληνα, καθώς ανήκουν στην elite της κοινωνίας: πνευματικά καλλιεργημένοι (γιατροί, καθηγητές πανεπιστημίου), χωρίς οικονομικά προβλήματα.

Σε προσωπικό επίπεδο, ο ήρωας μοιάζει να έχει βρει την ευτυχία και τις απαραίτητες ισορροπίες, ζώντας με την δεύτερη γυναίκα του, την Μαρία, μια πετυχημένη γιατρό (η πρώτη του γυναίκα, η Άννα, πέθανε πολύ νέα). Με σύντροφό του, από πολύ μικρή ηλικία, την κλασική μουσική και την όπερα, που συνοδεύει κάθε του βίωμα και κάθε στιγμή, καθώς και τα βιβλία, έχει πλάσει τον δικό του μικρόκοσμο.

Μία καινούρια αρχή

Η ισορροπημένη ζωή του, ωστόσο, διαταράσσεται από την γνωριμία με μια γοητευτική, νεαρή φιλόλογο, γνωριμία η οποία εκτός από το έντονο, ενοχικό πάθος που του ξυπνά, τον οδηγεί σε μια συνολική αναθεώρηση ζωής: προσπαθεί να κάνει μια ενδοσκόπηση σε σχέσεις και ισορροπίες, να αυτοπροσδιοριστεί σε σύγκριση με τους άλλους νεοέλληνες, να καταλάβει αν, όντως, είναι ευτυχισμένος στη ζωή του.

Η κρίση της μέσης ηλικίας, που μοιάζει να τον κατακλύζει, τα προβλήματα στο γάμο του σε συνδυασμό με την ανάγκη για ανανέωση της ζωής του, κάνουν τον Οδυσσέα να ασφυκτιά και τελικά να υποκύπτει στο πάθος του, στο οποίο όμως ο ίδιος αργότερα βάζει φραγμό.

Η σχέση που διαμορφώνεται ανάμεσα σ’αυτόν και την κόρη του καρδιακού του
φίλου (σχέση πατέρα-κόρης, καθώς ο ίδιος είναι άκληρος), ιδιαίτερα όταν ο τελευταίος πεθαίνει απρόσμενα, τον σπρώχνει να χαράξει έναν καινούριο δρόμο ζωής. Παράλληλα, η παραίτησή του από το πανεπιστήμιο, η αναθεωρημένη σχέση με την σύζυγό του και η διαπίστωση ότι είναι επιπόλαιο να προσπαθεί να εγκλωβίσει σε μία φράση τα κομμάτια τα οποία απαρτίζουν την ταυτότητά του, αποτελούν τις νέες βάσεις στη ζωή του, ώστε να χωρέσει σ’αυτήν δύο ζωές: την προηγούμενη και την πολυπόθητη καινούρια…

Μυθιστόρημα με αυτοβιογραφική χροιά

Η ιστορία, που ενοφθαλμίζει τις μακροσκελείς περιγραφές των τοπίων των Ζαγορίων, της Βιέννης και των Βρυξελλών, τους μακρόσυρτους συνειρμούς του ήρωα και τις εκτενείς αναφορές σε γνωστούς, στο ευρύ κοινό, αλλά και άγνωστους μουσικούς συνθέτες, κυλά σχετικά αργά. Μάλιστα, η έκθεση αναρίθμητων έργων και συντελεστών που ανήκουν στο χώρο της κλασικής μουσικής καταντά, νομίζω, αρκετά κουραστική.

Μη αναμενόμενη είναι η απόφαση του συνειδητοποιημένου και δραστήριου Οδυσσέα, στο τέλος του βιβλίου, να εγκαταλείψει τη θέση του στο πανεπιστήμιο: ο ίδιος φαίνεται να προβληματίζεται για τις ελλείψεις στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και κατακρίνει όσους δεν κάνουν τίποτα για να αλλάξει η κατάσταση. Η εικόνα ενός ανθρώπου πολιτικά ενεργού με ποικίλες κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες, ο οποίος απορρίπτει χωρίς δισταγμό έναν τόσο σπουδαίο κοινωνικό θεσμό, μόνο απογοήτευση μπορεί να προκαλέσει, τουλάχιστον στο φοιτητικό κοινό του σήμερα.

Οι διάφορες ανησυχίες, που αφορούν τη διατήρηση εσωτερικών ισορροπιών και κοινωνικοπολιτικά ζητήματα, καθώς και το κεντρικό θέμα του βιβλίου (η κρίση της μέσης ηλικίας), το καθιστούν αρκετά ενδιαφέρον. Εντύπωση προκαλεί η αλλαγή της τριτοπρόσωπης αφήγησης -που κρατά τον αφηγητή σε μια απόσταση από τα δρώμενα- σε πρώτο πρόσωπο στον επίλογο, ο οποίος έχει τη μορφή ημερολογίου. Το γεγονός αυτό κάνει πιο έντονες τις ήδη υπάρχουσες υποψίες για προσθήκη αυτοβιογραφικών στοιχείων του συγγραφέα στο μυθιστόρημα· ο Νίκος Θέμελης, όπως ο Οδυσσέας Πολίτης, γεννήθηκε τη δεκαετία του ’40, είναι φιλότεχνος και γράφει βιβλία. Ο συγγραφέας μάλιστα φαίνεται να κάνει την εμφάνισή του ως φίλος του ηρώα, κάτι που αχνοφαίνεται τόσο στο κοινό όνομα, όσο και στα κοινά καθήκοντά τους: Αναζήτησε στη συνέχεια έναν καλό του φίλο, τον Νίκο, που ιδιαίτερα εκτιμούσε. […] Είχε χαθεί από την κοινωνική ζωή εδώ και καιρό, για την ακρίβεια από τότε που είχε αναλάβει κάποια κυβερνητικά καθήκοντα.

Ένα βιβλίο αρκετά συμπαθές, που απευθύνεται, κυρίως, σε κοινό μέσης ηλικίας, με στοιχειώδη μουσική παιδεία και εφοδιασμένο με ιστορικές γνώσεις. Ίσως και με λίγη δόση υπομονής...

Κατερίνα Παναγοπούλου

Η κρυφή γοητεία του θανάτου

2008-01-10T23:13:00.000+02:00

Μισέλ Φάις, Απ' το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες

Εκδόσεις Καστανιώτη 1999

Το 1994 το μυθιστόρημα του Μισελ Φάις, Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου, ενθουσίασε το αναγνωστικό κοινό για την πρωτοτυπία του. Πέντε χρόνια αργότερα, στην συλλογή διηγημάτων του, Απ΄ το ίδιο ποτήρι, ξαναβρίσκει κανείς την αφηγηματική φλέβα και την πρωτοτυπία που είχαν προκαλέσει εντύπωση στο μυθιστόρημά του. Βραβευμένος με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος του 2000 για την συλλογή Απ' το ίδιο ποτήρι, ο Μισέλ Φάις γράφει το 2001 το βιβλίο Aegupius Monachus, κλείνοντας έτσι μια τριλογία.

Δεκατρία πεζά συνολικά απαρτίζουν την συλλογή του Φάις, από τα οποία τα έντεκα έχουν δημοσιευθεί σε λογοτεχνικά έντυπα. Τα μικρότερα είναι γύρω στις τέσσερις σελίδες και τα μεγαλύτερα γύρω στις δεκαπέντε. Εκ πρώτης όψεως τα διηγήματα, τα οποία περιλαμβάνονται στην συλλογή, μοιάζει να μην έχουν κάποιο κοινό στοιχείο μεταξύ τους. Εκείνο όμως που κυριαρχεί και στις δεκατρείς ιστορίες είναι το μυστήριο και ο θάνατος.

Το σκοτεινό και το άγνωστο, τα οποία χαρακτηρίζουν τον θάνατο, γοητεύουν τον συγγραφέα, καθώς καταπιάνεται με αυτό το θέμα και στο μυθιστόρημα Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου. Στα διηγήματά του υπάρχει ο θάνατος κυριολεκτικά και μεταφορικά: ένα πρόσωπο που πέθανε, ένας έρωτας που χάνεται, μια εποχή που τελειώνει.

Παράλληλα, κάθε διήγημα του Φάις καλύπτεται από ένα πέπλο μυστηρίου. Το μυστήριο αυτό εντείνεται περισσότερο καθώς η ιστορία προχωράει στην ολοκλήρωσή της. Ενώ ο αναγνώστης διαβάζει τις τελευταίες σελίδες κάποιας ιστορίας και νομίζει πως επιτέλους θα μάθει την αλήθεια, το διήγημα σταματάει απότομα. Οπότε ο αναγνώστης δεν θα μάθει ποτέ για ποιο λόγο η Βούλα σκότωσε τον άνδρα της ("Τέσσερεις ώμοι για τον Σάκη"), αν ο νεκρός γιος γλίστρησε ή πήδησε από το μπαλκόνι ("Απ΄ το ίδιο ποτήρι"), ποιος είναι εκείνος που μονολογεί για τον πατέρα του ("Θαμμένη (ζωντανή) ιστορία") και αν τελικά πέθανε ο Χαρίλαος στο διήγημα "Από Τυρινή Δεκαπενταύγουστος;".

Οι περισσότερες ιστορίες διαφοροποιούνται μεταξύ τους, όσον αφορά τη μορφή τους: διάλογος, αφήγημα, ημερολόγιο κ.ά. Μέσω της ποικιλομορφίας τους τα διηγήματα ξεφεύγουν από την μονοτονία και η ανάγνωση από την μια ιστορία στην άλλη δεν καταντάει κουραστική. Στο διήγημα "Μετά τις τελευταίες μας λέξεις" επικρατεί ο διάλογος ανάμεσα σε ένα ζευγάρι. Τα διηγήματα "Βζζζτ, βζζζτ, βζζζτ", "Κτλ" είναι δύο μονολόγοι, όπου οι ομιλητές αποκαλύπτονται μόνο στο τέλος: στην πρώτη ιστορία ο αφηγητής είναι ένα φάντασμα ενός νεκροθάφτη και στην δεύτερη ένας οικογενειάρχης, ο οποίος κατάντησε άστεγος.

Τα πρόσωπα της συλλογής ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, ηλικίες και μορφωτικό επίπεδο. Όλοι όμως είναι βυθισμένοι στο πένθος και στην θλίψη. Οι περισσότεροι αφηγητές αντιμετωπίζουν τον θάνατο με ειρωνική διάθεση: "εξάλλου έναν άνθρωπο μπορείς να τον θάψεις, ένα καφενείο μπορείς;" ("Τέσσερεις ώμοι για τον Σάκη") " Η ίδια, παλιά, άσβεστη σκέψη, από τότε που ο πατέρας του ξεράθηκε στο νοσοκομείο, αφήνοντας πίσω μια τσιρίδα παιδικού πόνου" ("Θαμμένη (ζωντανή) ιστορία").

Μία από τις προσωπικότητες που ξεχωρίζουν στα διηγήματα είναι του Λάκη, ο οποίος πρωταγωνιστούσε σε ταινίες πορνό ( "Τέσσερεις ώμοι για τον Σάκη") και της θείας Κλάρας ( "Η θεία Κλάρα η ξεκαρδισμένη"). Ωστόσο κάπως άστοχο πιστεύω πως είναι το εγχείρημα του συγγραφέα να χρησιμοποιήσει τρεις γάτες για αφηγητές στο διήγημα "Χαλιμά, Δυσδαιμόνα, Μπουμπού" , οι οποίες συζητάνε για τα γεγονότα στην Βαλκανική Χερσόνησο!

Εκείνο που ξεχώρισα στο βιβλίο του Μισέλ Φάις, Απ' το ίδιο ποτήρι, είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί. Η γραφή του διαφοροποιείται εμφανώς από τα γλωσσικά πρότυπα που έχουν καθιερωθεί στην σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Ακολουθεί το πολυτονικό σύστημα και καταργεί τους μακροπερίοδους παρατακτικούς λόγους, καθώς χρησιμοποιεί μικρές προτάσεις. Ωστόσο στα πρώτα διηγήματά του, ("Βζζζτ, βζζζτ βζζζτ", "Κτλ") κυριαρχούν εξ ολοκλήρου οι σύντομες περίοδοι κάτι, το οποίο θεωρώ ότι είναι κουραστικό έως εξαντλητικό για τον αναγνώστη. Είναι δύσκολο να παρακολουθήσει κάποιος την αφήγηση και να εισβάλει στον κόσμο του ήρωα, αφού σε κάθε μικρή πρόταση υπάρχει και κάποια πληροφορία, η οποία εύκολα μπορεί να ξεχαστεί πριν το τέλος της παραγράφου: " μεταξύ μας μιλάμε τώρα. Αυτό που μου συνέβη δεν είναι φοβερό. Άλλοι στη θέση μου θα έκαναν το σταυρό τους. Εμένα όμως με ενόχλησε. Θέλω να πω, έχω ταξιδέψει σε διάφορα μέρη. Αν δεν το αισθανθώ αυτό, στεναχωριέμαι. Γι΄ αυτό το αεροπλάνο το φοβάμαι"("Βζζζτ, βζζζτ, βζζτ")

Παρόλο που ο Φάις κατόρθωσε να ξεφύγει από κοινούς τόπους, οι οποίοι έχουν καθιερωθεί στην σύγχρονη λογοτεχνία, δεν κατάφερε να πρωτοτυπήσει, όσον αφορά τη θεματική του. Ενδίδει κι αυτός, όπως άλλωστε και οι περισσότεροι νέοι συγγραφείς, στα ερεθίσματα της επικαιρότητας. Στις πιο πολλές ιστορίες του Φάις κάποιος στο τέλος πεθαίνει: ο γιος στο διήγημα "απ΄ το ίδιο ποτήρι", ο Στέλιος από την ιστορία "Στέλιο είσαι λάθος" κ.ά. Μέσα σε αυτήν την σκοτεινή ατμόσφαιρα ξεχωρίζει η θεία Κλάρα, η οποία προσπαθεί με προκλητικό τρόπο να διεγείρει τον δεκαπεντάχρονο ξάδερφό της ("θεία Κλάρα η ξεκαρδισμένη").

Παρά τον ποιοτικό χαρακτήρα τους στα περισσότερα διηγήματα υπάρχει χάσμα στην επικοινωνία με τον αναγνώστη. Μέσα σε ένα αφήγημα μπορεί να περιπλέκονται αρκετά γεγονότα και πολλές ιστορίες, οι οποίες δυσκολεύουν τον αναγνώστη να τις κατανοήσει.

Τέλος, σημαντική είναι η συμβολή του Χρόνη Μπότσογλου, ο οποίος εικονογράφησε τις ιστορίες. Ο ζωγράφος χρησιμοποίησε σκούρα χρώματα στις εικόνες του ενισχύοντας κατά αυτόν τον τρόπο την μυστηριακή και θανατική ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος.

Άννα Πετράκη

Όταν κινδυνεύει η ουσία των μαθηματικών, η μόνη λύση είναι το έγκλημα...

2008-01-10T23:12:00.000+02:00

Τεύκρος Μιχαηλιδης, Πυθαγόρεια εγκλήματα

Πόλις, 2006

Στην νέα λογοτεχνική τάση, που κυριαρχεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, εισάγοντας στο επίκεντρο της θεματικής της τις θετικές επιστήμες, τοποθετείται το μυθιστόρημα Πυθαγόρεια Εγκλήματα. Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης, μαθηματικός και μεταφραστής λογοτεχνικών έργων μαθηματικού περιεχομένου (Το Θεωρημα του παπαγάλου του Ντένι Γκετζ, Απόδραση από το χρόνο του Γκρέγκορυ Μπένφορντ κ.α). αποπειράται να περάσει στο χώρο της λογοτεχνίας. Διαθέτοντας το απαραίτητο απόθεμα γνώσεων, γράφει τα Πυθαγόρεια Εγκλήματα, ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, στο οποίο θεμελιώδη ρόλο στη λύση του μυστηρίου παίζουν τα μαθηματικά.

Η δράση του μυθιστορήματος τοποθετείται στην Ελλάδα και στην Ευρώπη των αρχών του 20^ου, αιώνα από το 1900 έως το 1930. Ξεναγοί σε αυτό το ταξίδι είναι δυο φίλοι, ο Μιχαήλ Ιγερινός και ο Στέφανος Κανταρτζής. Οι δυο ήρωες είναι φανταστικοί αλλά κινούνται σ' ένα αληθοφανές πλαίσιο, καθώς ο συγγραφέας τους τοποθετεί ανάμεσα σε μεγάλες προσωπικότητες, οι οποίες έδρασαν στις αρχές του 20ου αιώνα: από τον Χίλμπερτ και τον Απολλιναίρ μέχρι τον Πικάσο και τον Τουλούζ Λωτρέκ. Ο αναγνώστης - με τη βοήθεια της πρωτοπρόσωπης αφήγησης- εισάγεται στον κόσμο των ηρώων, παρασύρεται από τις συζητήσεις γύρω από τα μαθηματικά και από τα ζουμερά κουτσομπολιά της εποχής, τα οποία παρέχουν αρκετές πληροφορίες για τις ζωές των προσώπων.

Ένα πρωί η αστυνομία καλεί τον Μιχαηλ Ιγερινό να αναγνωρίσει το πτώμα του Στέφανου Κανταρτζή. Αντικρίζοντας νεκρό τον φίλο του ο Μιχαήλ αναπολεί τα νεανικά του χρόνια στην Ευρώπη, τότε που συνάντησε για πρώτη φορά τον Στέφανο σε ένα μαθηματικό συνέδριο στο Παρίσι, τότε που τα ενδιαφέροντά του τα μονοπωλούσαν τα μαθηματικά. Στην αναβράζουσα καλλιτεχνική ατμόσφαιρα της γαλλικής πρωτεύουσας ο αναγνώστης ακολουθεί τα βήματα των δύο νέων στους χώρους των καμπαρέ, του Moulin Rouge, στα στέκια σημαντικών και ασήμαντων καλλιτεχνών και στους κύκλους της διανόησης. Όταν οι ήρωες επιστρέφουν στην Ελλάδα της Μικρασιατικής Καταστροφής, ο καθένας ακολουθεί τη δική του πορεία: ο μεν Ιγερινός κάνει ένα γάμο που βασίζεται στα οικονομικά συμφέροντα ,ο δε Κανταρτζής γίνεται καθηγητής. Η μόνη διέξοδός τους από τη ρουτίνα της καθημερινότητας είναι το εβδομαδιαίο ραντεβού τους, όπου συζητούν για τις μαθηματικές εξελίξεις παίζοντας σκάκι. Μέχρι που κάποια στιγμή ο Κανταρτζής βρίσκεται νεκρός στο σπίτι του.

Ο βασικός πυρήνας του βιβλίου στηρίζεται στο πρόβλημα που απασχολεί τον Κανταρτζή, αν μπορεί να βρεθεί “ένας αλγόριθμος που να αποφαίνεται σε ένα πεπερασμένο πλήθος βημάτων, αν ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιωμάτων είναι ή όχι πλήρες και αντιφατικό”. Όνειρο για τον Κανταρτζή είναι η ανακάλυψη ενός αλγορίθμου που θα εξασφαλίζει την αντιφατικότητα. Το γεγονός αυτό προκαλεί πονοκέφαλο στον Ιγερινό, καθώς θεωρεί πως η ανακάλυψη του αλγορίθμου θα ταράξει την ισορροπία της μαθηματικής επιστήμης.

Ποιος σκότωσε τον Στέφανο Κανταρτζή;

O ήχος κάποιας ρομβίας επαναφέρει τον Ιγερινό από το σύντομο ταξίδι του στο παρελθόν. Επιστρέφει στη θλιβερή πραγματικότητα και στο δωμάτιο του φίλου του, ο οποίος κείτεται νεκρός. Οι υποψίες για τη δολοφονία του Κανταρτζή στρέφονται εναντίον του, οπότε οδηγείται στη φυλακή. Χωρίς όμως ξεκάθαρες αποδείξεις και χάρη στον δικηγόρο του αθωώνεται.

Με ένα τέλος κάθε άλλο παρά πρωτότυπο, αφού θυμίζει Αγκάθα Κρίστι – ποιος σκότωσε τον Ρότζερ Ακρόυντ;- λύνεται το μυστήριο της δολοφονίας του Κανταρτζή. Κίνητρο για τη δολοφονία αποτελεί η λύση του δεύτερου προβλήματος, που θέτει ο Χίλμπερτ. Ο Κανταρτζής ανακαλύπτει τον αλγόριθμο, πραγματοποιεί το όνειρό του και το πληρώνει με το θάνατό του. Δολοφόνος είναι ο καλύτερος του φίλος, ο Μιχαηλ Ιγερινός. Αποτελεί άραγε η λύση ενός μαθηματικού προβλήματος τόσο σημαντικό κίνητρο που μπορεί να οδηγήσει σε ένα έγκλημα;

Ωστόσο, όταν ο Ιγερινός ανακαλύπτει πως η λύση του προβλήματος δεν ήταν αξιόπιστη αυτοκτονεί. Πρώτα δεν παραλείπει να παραδεχθεί το έγκλημα που διέπραξε στέλνοντας επιστολή στον εισαγγελέα, εξηγώντας το κίνητρο, τις προθέσεις και τους φόβους του. Διευκρινίζει πως το έγκλημα που διέπραξε είναι πυθαγόρειο και όχι ερωτικό, όπως είχε εικάσει αρχικά η αστυνομία.

Αστυνομικό μυθιστόρημα μαθηματικού χαρακτήρα

Κεντρικό ρόλο στο μυθιστόρημα παίζουν τα μαθηματικά. Ο συγγραφέας, γνωρίζοντας πως η συγκεκριμένη επιστήμη γοητεύει έναν περιορισμένο αριθμό ανθρώπων, προσπαθεί με απλή γλώσσα να προσελκύσει το ενδιαφέρον ακόμα και των πιο άπειρων αναγνωστών. Κατά τη γνώμη μου τα Πυθαγόρεια εγκλήματα δίνουν αφορμή για σκέψη και καθηλώνουν τον εξοικειωμένο με τα μαθηματικά αναγνώστη. Από την άλλη, τα μαθηματικά προβλήματα, οι εξισώσεις και τα θεωρήματα ενίοτε κουράζουν και δυσκολεύουν τον αδαή αναγνώστη να τα κατανοήσει.

Το θέμα του μυθιστορήματος δεν παρουσιάζει ιδιαίτερη πρωτοτυπία: μια αστυνομική ιστορία, ένας φόνος, μυστήριο γύρω από το έγκλημα και η επιστήμη των μαθηματικών. Παρόλα αυτά το βιβλίο διαθέτει μια αρμονική ισορροπία στο σύνολό του που το καθιστά ευανάγνωστο. Αυτή η αρμονία διαταράσσεται από το σύντομο "πρελούδιο" στην αρχή και το "ιντερλούδιο" στο τέλος προκαλώντας σύγχυση. Τα δύο αυτά μέρη διευκρινίζονται στο τέλος του βιβλίου, όπου ο Ίππασος -έλληνας μαθηματικός- ταυτίζεται με τον Στέφανο Κανταρτζή, αφού και οι δύο είναι θύματα πυθαγόρειων εγκλημάτων.

Άννα Πετράκη